Γράμματα από την Αμερική

Γράμματα από την Αμερική

Στο πρώτο άρθρο του blog παρουσιάσαμε το αρχείο του ναυτικού πρακτορείου Τσίμπη το οποίο περιέχει σημαντικά τεκμήρια για την υπερπόντια μετανάστευση Ελλήνων στον Μεσοπόλεμο. Στο ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη φυλάσσεται ένα ακόμη αρχείο που περιέχει σημαντικά τεκμήρια για το ίδιο θέμα και το οποίο θέλαμε από καιρό να παρουσιάσουμε. Το αρχείο της οικογένειας Χρόνη περιέχει την αλληλογραφία των οικογενειών Χρόνη και Πιπέρου, μέλη των οποίων μετανάστευσαν στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα. Συγκεκριμένα περιέχονται επιστολές κυρίως του Κωνσταντίνου και του Παναγιώτη Χρόνη από το Peabody της Μασσαχουσέτης προς τον αδελφό τους Δημήτριο στην Αθήνα καθώς και του Γεώργιου Πιπέρου από τη Νέα Υόρκη προς τους γονείς του, την αδελφή του, Αναστασία, σύζυγο του Δημήτριου Χρόνη, και άλλους συγγενείς  του στην Ελλάδα.

xronis_1_1kon_pros_dim0001

Οι επιστολές αναφέρονται στα καθημερινά. Δυσκολίες στην προσαρμογή, αλλαγές στη δουλειά (όταν υπάρχει), συνθήκες εργασίας, υγεία, εξοικονόμηση χρημάτων για αποστολή στην Ελλάδα. Ξεκινάνε με το τυπικό «υγιαίνωμεν, το ίδιο ευχόμεθα δι’ υμάς» και στη συνέχεια δίνουν πληροφορίες χωρίς να αφήνουν να φανούν εύκολα συναισθήματα. Παρουσιάζουν όμως εξαιρετικό ενδιαφέρον όταν κάτι τέτοιο γίνεται. Δίνουν ακόμη πληροφορίες για την οικονομική και πολιτική κατάσταση στις ΗΠΑ και τον τρόπο που αυτή βιώνεται από τους μετανάστες. Σημειωτέον ότι οι δουλειές σύμφωνα με τους επιστολογράφους μας ήταν λίγες τόσο στις αρχές του αιώνα όσο και μετά το κραχ του 1929.

Σχεδόν μόνιμη έγνοια των επιστολογράφων στα γραπτά τους είναι η αποστολή χρημάτων στους συγγενείς τους (κυρίως γονείς και αδέλφια) και η αδυναμία πραγματοποίησής της. Αποτέλεσμα νοοτροπιών και οικογενειακών πρακτικών αλλά και έντονης πίεσης από το συγγενικό περιβάλλον η αποστολή χρημάτων εμφανίζεται εδώ εν τη γενέσει της. Γνωρίζουμε βέβαια από τη μεγάλη εικόνα τη σημασία των εμβασμάτων για την ελληνική οικονομία των αρχών του 20ου αιώνα. Εδώ όμως βλέπουμε την προσπάθεια των μεταναστών να μαζέψουν δολάριο το δολάριο ένα μικρό ποσό για την απαραίτητη αποστολή.

Στο σημερινό άρθρο θα παραθέσουμε ορισμένες επιστολές δίνοντας τον λόγο στους ίδιους τους μετανάστες. Οι επιστολές είναι ενδεικτικές και λειτουργούν πιο πολύ σαν μια υπενθύμιση του πλούτου που μπορεί να κρύβεται στα οικογενειακά αρχεία. Ενός πλούτου που στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι απαραίτητος για την κοινωνική ιστορία της μετανάστευσης ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει συχνά γλωσσικό ενδιαφέρον. Χαιρόμαστε που τον τελευταίο καιρό το αρχείο έχει προσελκύσει ερευνητές.

epistoli 4, sel 1 & 2 georgios piperow pros patera

Επιστολή του Γεώργιου Πιπέρου προς τον πατέρα του, Νέα Υόρκη, 1.8.1907

Στην πρώτη επιστολή του Γεώργιου Πιπέρου προς τον πατέρα του μετά την άφιξη του στις ΗΠΑ πληροφορούμαστε τα σχετικά με το ταξίδι του (κράτησε 23 ή 28 μέρες και τον πείραξε η θάλασσα μόνο δυο φορές), τη δουλειά που βρήκε και τον λόγο που έμεινε στη Νέα Υόρκη: «μάθε ότι θα μένω εις την Νέαν Υόρκην διότι μέσα εις το πλοίο εχάλασα διο δολάρια και ένα και μυσό έξω γίνονται 3 1/2 και [δυσανάγνωστο} όπου θα έδυνα στο συδηρόδρομο 19 1/2 θα μου έμεναν 50 σεντ. Και για αυτό δεν επήγα εις το Σικάγο».

epistoli 5, sel 1 georgios piperos pros patera

epistoli 5, sel 2 georgios piperos pros patera

Επιστολή Γεώργιου Πιπέρου προς τους γονείς του, Νέα Υόρκη, 11.9.1907

Ο Πιπέρος επανέρχεται περίπου ένα μήνα αργότερα. Στο γράμμα μπορούμε να εντοπίσουμε τα προβλήματα -ή του χρόνους- επικοινωνίας (περιμένει απάντηση 49 ημέρες) της εποχής. Ταυτόχρονα ο Πιπέρος πληροφορεί τους γονείς του για τη δουλειά που  βρήκε: [Ο Θάνος] «είχε πάρη μία μόστρα λουστραρία με διο καρέκλες. Αυτός εκαθόταν εις την λουστραρίαν κι εγώ εύγενα έξω εις τη θάλασα που κάνουνε μπάνιο κι επούλαγα γλυκά» και συνεχίζει «τόρα που σας γράφο δουλεύω εις ένα ξενοδοχείο με 15 τάλαρα τον μήνα εις τα πιάτα».

epistoli 8, sel 1 georgios piperos pros goneis

epistoli 8, sel 2 georgios piperos pros goneis

Επιστολή Γεώργιου Πιπέρου προς τους γονείς του, Νέα Υόρκη, 14.7.1908

Ένα χρόνο αργότερα ο Πιπέρος δουλεύει στο ρεστοράν ενός μικρού αγγλικού ξενοδοχείου όπου είναι ο μόνος Έλληνας, γεγονός που ο ίδιος θεωρεί ότι θα τον βοηθήσει να μάθει τη γλώσσα γρήγορα. Ετοιμαζόταν τότε  να δουλέψει λίγο ακόμα για να στείλει στους δικούς του έως 40 δολάρια αλλά: «κατά τύχη με πιάνει το δόντι και εφούσκοσε το μάγουλο μου και εκάθησα 1 1/2 βδομάδα χορίς δουλειά και έμινα μόνον με 5 δολάρια». Στο τέλος ζητάει από τους δικούς του να μη στέλνουν χαιρετίσματα «στον αφεντικό» του διότι κάποιοι τον κοροϊδεύουν, πιθανότατα γιατί «ο αφεντικός» του έχει 85 ξενοδοχεία μέσα στη Νέα Υόρκη και από ένα διευθυντή στο καθένα. Μπλέξιμο.

xronis_1_1pan_pros_dim

 

epistoli 3, sel 1 panagiotis pros dimitrio xroni

Επιστολή Παναγιώτη Χρόνη προς τον αδελφό του, Δημήτρη, Peabody Mass, 21.3.1920

Ο Παναγιώτης Χρόνης γράφει στον αδελφό του Δημήτριο μόλις έφτασε στις ΗΠΑ: «μάθε εγό κατόρθοσα μαιτά βασάνον και κονόμησα το ησητήριο και ήλθα εις Αμαιρική  και ήμαι έτημος να στήλο ησητήριο να έλθη και ο Κόστας απάνου». Συνεχίζει ζητώντας από τον αδελφό του να προσέχει τους γονείς τους και την αδελφή τους.

epistoli 1, sel 1 kostas pros dimitrio xroni

epistoli 1, sel 2 kostas pros dimitrio xroni

Επιστολή Κώστα Χρόνη προς τον αδελφό του, Δημήτρη, Peabody Mass, 30.12.1930

Δέκα χρόνια μετά ο Κώστας έχει φτάσει και έχει εγκατασταθεί στην ίδια πόλη με τον αδελφό του. Στο μεταξύ βέβαια έχει έλθει και η κρίση μετά το κραχ του 1929: «ίδων να μας γράφις δια την αεργείαν όπου ήνε εδώ εις την Αμερικήν καθός γράφουν η εφημερίδες μάλιστα ήνε όλα σοστά. Εδώ υπάρχη μεγάλι κρίσης. Εκατομύρια εργάτες κάθοντε. Αλά τη να κάμουν και που να παν όπου και να θέλουν να φίγουν δεν έχουν χρίματα πολή δεν έχουν τα ναύλα να φίγουν και περιμένουμε μίπος και φτιάξη η κατάστασις». Οι ίδιοι είναι τυχεροί διότι έχουν περιστασιακά δουλειά, η οποία επαρκεί μόνο για τα έξοδα, στα «πετσιάτικα», δηλαδή στα βυρσοδεψεία, που υπήρχαν στο Peabody.

epistoli 2, sel 1 kostas pros dimitrio xroni

epistoli 2, sel 2 kostas pros dimitrio xroni

Επιστολή Κώστα Χρόνη προς το αδελφό του, Δημήτριο, Peabody Mass, 8.1.1938

Οχτώ χρόνια μετά από την προηγούμενη επιστολή, η ανεργία χτύπησε και τον Κώστα Χρόνη ο οποίος βέβαια στο μεσοδιάστημα κατάφερε και αγόρασε ένα σπίτι το οποίο τώρα δεν μπορεί να πουλήσει. Γράφει ακόμη ο Κώστας για την προτροπή του αδελφού του, Δημήτρη, να γυρίσει πίσω στην Ελλάδα: «μου έγραφες εάν θέλω να έλθω κάτου έστω και τα ναύλα εάν δεν έχω, αλά το θεωρώ ενδροπή έπιτα από 18 χρόνια απουσίας από το σπίτι μας να έλθω άσεντζος κάτου».

Γιώργος Κουμαρίδης

ένα ναυτικό πρακτορείο στο Μεσοπόλεμο

Το ναυτικό πρακτορείο Πέτρου και Κωνσταντίνου Τσίμπη (θείος και ανιψιός) ιδρύθηκε στον Πειραιά το 1896 και ήταν ένα από τα παλιότερα του είδους. Ο Πέτρος Τσίμπης πέθανε γύρω στα 1927 και την επιχείρηση συνέχισε μόνος του ο Κωνσταντίνος, άγνωστο μέχρι πότε.  Το πρακτορείο ειδικεύθηκε κυρίως στην υπερπόντια μετανάστευση και υπήρξε αντιπρόσωπος μεγάλων εταιρειών όπως του ναυτικού πρακτορείου A. Cabaud (με έδρα τη Μασσαλία) και των ακτοπλοϊκών White Star Line και Red Star Line.

Στο αρχείο σώζονται τεκμήρια της περιόδου 1924-1931. Σώζεται κυρίως η εξερχόμενη αλληλογραφία του πρακτορείου (6 βιβλία αντιγραφής επιστολών της περιόδου 1926-1931) αλλά και ένα μικρό κομμάτι εισερχόμενης αλληλογραφίας,  πληροφορίες για δρομολόγια και διατυπώσεις προς τους ταξιδιώτες για Αυστραλία, Αμερική και Καναδά καθώς και διαφημιστικά φυλλάδια υπερατλαντικών ατμόπλοιων.

fakelos_tsimpi

Φάκελος της επιχείρησης με τυπωμένα τα στοιχεία της στα γαλλικά

Το αρχείο προσφέρεται για τη μελέτη της υπερπόντιας μετανάστευσης των Ελλήνων δίνοντας στοιχεία για τα δίκτυα, τις τάσεις και τις διαδικασίες που την συνόδευαν. Τα έτη που καλύπτονται από τα τεκμήρια που σώθηκαν, η μεγάλη φυγή Ελλήνων προς τις Η.Π.Α. έχει σταματήσει ως αποτέλεσμα ενός ομοσπονδιακού νόμου για τον περιορισμό της μετανάστευσης από την νοτιοανατολική Ευρώπη που εκδόθηκε το 1922. Στις Η.Π.Α. πλέον ταξίδευαν μόνο όσοι είχαν αποκτήσει την αμερικανική υπηκοότητα ή  είχαν άδεια να επιστρέψουν στη χώρα. Η μετανάστευση διοχετεύθηκε τότε προς άλλους προορισμούς. Αργεντινή, Χιλή, Κούβα, Μεξικό, Καναδά και Αυστραλία

epistoloxarto_1

Τυποποιημένη επιστολή του πρακτορείου σε πελάτες του, με την οποία τους ζητάει να το επιλέξουν ξανά για το ταξίδι της επιστροφής τους στις Η.Π.Α. Στην αριστερή στήλη τυπωμένες οι υπηρεσίες που προσφέρει ο Κωνσταντίνος Τσίμπης

Το πρακτορείο εκδίδει εισιτήρια για όλους τους παραπάνω προορισμούς. Το ταξίδι για τη Νέα Υόρκη γίνεται συνήθως μέσω Μασσαλίας και Χερβούργου. Οι Τσίμπη συνεργάζονται στενά για τους προορισμούς της Αμερικής με τον οίκο Α. Cabaud, με τον οποίο έχουν τακτικότατη επικοινωνία (μακράν το μεγαλύτερο κομμάτι της αλληλογραφίας του αρχείου).Συχνή επικοινωνία και συνεργασία έχουν ακόμη με τον Ευάγγελο Αρβανιτόπουλο στο Πορτ-Σάιντ, λιμάνι μέσω του οποίου γίνονταν τα ταξίδια στην Αυστραλία.

dromologiavamerikis

δρομολόγια υπερωκεανείων για τις ΗΠΑ και τον Καναδά

Το πρακτορείο μαζί με την έκδοση εισιτηρίων αναλάμβανε την διευθέτηση των ταξιδιωτικών εγγράφων των επιβατών με τις προξενικές αρχές των χώρων υποδοχής στην Αθήνα, μετέφερε αποσκευές για τρίτους, συνόδευε επιβάτες. Ακόμη ενημέρωνε τους ενδιαφερόμενους για τις διατυπώσεις που χρειάζονταν για να ταξιδέψουν ή για πιθανές αλλαγές των νόμων.

dromologianamerikis

Ενημερωτική επιστολή που περιλαμβάνει τα δρομολόγια και τις τιμές των ναύλων για λιμάνια της νότιας Αμερικής. Περιλαμβάνει ακόμη τις διατυπώσεις που πρέπει να προσκομίσει ο επιβάτης για μετάβαση στην Αργεντινή

Αν και απουσιάζουν τεκμήρια που θα έδιναν την ιστορική εξέλιξη της εταιρείας, από την αλληλογραφία που διασώθηκε διαπιστώνουμε ότι οι Τσίμπη ήταν πολύ δραστήριοι στο χτίσιμο δικτύων που δυνητικά θα τους εξασφάλιζαν πελάτες. Έγραφαν πολύ. Στους ευχαριστημένους πελάτες ζητώντας τους να τους προτιμήσουν ξανά καθώς και να τους δώσουν τις διευθύνσεις συμπατριωτών ή φίλων τους. Στους πράκτορες, επίσημους και ανεπίσημους, που υπήρχαν στις επαρχιακές πόλεις και τα χωριά της Ελλάδας, της Αλβανίας και της Κύπρου. Σε ιδιοκτήτες ξενοδοχείων ανά την Ελλάδα,  με τους οποίους προσπαθούσαν να εμπλακούν σε μια κοινά επωφελή συνεργασία: ο ένας θα πρότεινε τον άλλο στους ταξιδιώτες με τους οποίους έρχονταν αμφότεροι σε επαφή. Σε ομογενείς πράκτορες και ξενοδόχους στις Η.Π.Α. Σε προέδρους χωριών.

 

 

 

Από μια πρώτη ανάγνωση της εξερχόμενης αλληλογραφίας το πρακτορείο δούλευε με όλες τις περιοχές της Ελλάδας. Τα χρόνια 1925 με 1929 υπήρχε αρκετή κίνηση από τη περιοχή της δυτικής Μακεδονίας, και ιδίως από την περιοχή της Φλώρινας, όπου πολλοί κάτοικοι από τα σλαβόφωνα χωριά της περιοχής προσπαθούν να μεταναστεύσουν κυρίως προς την Αυστραλία και τον Καναδά. Τακτική επικοινωνία και κίνηση υπήρχε ακόμη από τη Λέσβο, όπου οι Τσίμπη συνεργάζονταν στενά με τον Ιωάννη Αθηναίο. Συχνή επικοινωνία είχαν ακόμη με αρκετές περιοχές της Πελοποννήσου, της Θεσσαλίας και με ορισμένα νησιά, όπως η Κρήτη, η Σάμος, η Κεφαλλονιά και η Ρόδος. Μικρότερη κίνηση παρουσίαζε η Στερεά Ελλάδα ενώ η Θράκη, η ανατολική και η κεντρική Μακεδονία και η Ήπειρος  παρουσίαζαν ελάχιστη κίνηση. Αξιοσημείωτη είναι η τακτική επικοινωνία με πράκτορες και ιδιώτες στην Αλβανία, ιδίως στην περιοχή της Κορυτσάς.

1926_05_19

Επιστολή προς ιδιοκτήτη ξενοδοχείου στη Φλώρινα. Γράφουν οι Τσίμπη «λαμβάνωμεν την τιμήν να σας ταχυδρομήσωμεν μερικάς κάρτας του γραφείου μας με την παράκλησιν όπως ευαρεστούμενοι συνιστάται εις τους διερχομένους εκ του ξενοδοχείου σας, ταξιδιώτας, το γραφείον μας»

Θα ήταν ευτύχημα να είχε διασωθεί μεγαλύτερο μέρος του αρχείου.Το περιεχόμενο της αλληλογραφίας ενός ναυτικού πρακτορείου είναι συχνά διαδικαστικό και επαναλαμβανόμενο, βαρετό ίσως. Δίνει όμως, αν εξεταστεί σε βάθος, σημαντικές πληροφορίες για τον μικρόκοσμο της μετανάστευσης: τις τάσεις και τα δίκτυα, την εμπορευματοποίηση, τις αλλαγές στη νομοθεσία, τους τρόπους φυγής, τους φόβους και τις ελπίδες των μεταναστών. Συμπληρώνει την εικόνα μιας καταλυτικής διεργασίας για τη νεοελληνική ιστορία, μιας διεργασίας η οποία μαζί με την προσφυγιά σφράγισε και σφραγίζει τις ζωές και τους ορίζοντες εκατομμυρίων ανθρώπων.

Γιώργος Κουμαρίδης, ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ Θεσσαλονίκη

milosis

Επιστολή του πρακτορείου Ι. Μηλώση στη Φλώρινα με την οποία ζητάει τη συνεργασία των Τσίμπη και τους ενημερώνει ότι «εν τη περιφερεία μας υπάρχει και πάλι μεγάλη κίνησις προς μετανάστευσιν