Μια παρέα

Μια παρέα

Το 1944 κυκλοφορεί στη Θεσσαλονίκη το νεανικό περιοδικό Ξεκίνημα από τον Εκπολιτιστικό Όμιλο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης που ήταν ουσιαστικά δημιούργημα της ΕΠΟΝ. Το περιοδικό, βασικοί συνεργάτες του οποίου υπήρξαν οι Μανόλης Αναγνωστάκης, Κλείτος Κύρου, Θανάσης Φωτιάδης και Πάνος Θασίτης, κατάφερε να συγκεντρώσει στις σελίδες του σημαντικές λογοτεχνικές και κριτικές συνεργασίες.

1944_xekinima_003

1944_xekinima_004

Συνέχεια κατά κάποιον τρόπο του Ξεκινήματος ήταν το περιοδικό Φοιτητής, το οποίο κυκλοφόρησε πάλι στη Θεσσαλονίκη σε τέσσερα τεύχη την άνοιξη του 1945. Στο περιοδικό αυτό (τχ. 2, 7.4.1945) δημοσιεύθηκαν φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου από την εκδήλωση της 25.3.1943 που οργάνωσε η ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια της οποίας φοιτητές με επικεφαλής τον φοιτητή νομικής  Άνθιμο Χατζηανθίμου (γνωστός ως ποιητής με το όνομα Άνθος Φιλητάς) κατέθεσαν στεφάνι στο άγαλμα του Ναυάρχου Βότση και στη συνέχεια έκαναν πορεία στους δρόμους της Θεσσαλονίκης.

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (1)

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (5)

Δύο φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου συνόδευαν το παραπάνω άρθρο με τίτλο  «Αποδιοπομπαίοι». Το άρθρο αναφερόταν στη δίωξη του καθηγητή Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Χαράλαμπου Θεοδωρίδη και στην απαγόρευση συμμετοχής του φοιτητή Άνθιμου Χατζηανθίμου στην παρέλαση της 25ης Μαρτίου 1945.

kk_116_400_006

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου καταθέτει στεφάνι εκ μέρους της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο άγαλμα του Βότση, 25.3.1943.

kk_116_400_005

kk_116_400_001

kk_116_400_004

Ο Χαράλαμπος Θεοδωρίδης μαζί με την κόρη του κρατούν την ελληνική σημαία στο μπαλκόνι του σπιτιού τους στη συμβολή των οδών Αλεξάνδρου Σβώλου και Ιπποδρομίου.  Ο Θεοδωρίδης στη συνέχεια πέταξε τη σημαία στο συγκεντρωμένο πλήθος το οποίο αφού τραγούδησε τον εθνικό ύμνο δέχθηκε την επίθεση των Γερμανών.

Οι φίλοι μας μάλλον θα αναγνωρίσουν τις παραπάνω φωτογραφίες. Γιατί όμως ασχολούμαστε ξανά με αυτές; Απλά γιατί τα τεκμήρια δεν μας αφήνουν να τις αφήσουμε. Η παρέα της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και η παρέα του περιοδικού Ξεκινήματος επανέρχεται στα αρχεία μας. Σαν να μας ζητά να την μνημονεύουμε. Αιτία στάθηκε η πρόσφατη σημαντική δωρεά του αρχείου του Πάνου Θασίτη από την κόρη του Λήδα Θασίτη και τον γαμπρό του Δημήτρη Αλεξάνδρου, τους οποίους και ευχαριστούμε θερμά. Το αρχείο έρχεται να προστεθεί στα αρχεία του Κλείτου Κύρου και του Θανάση Φωτιάδη που έχουμε τη χαρά να στεγάζουμε στα αρχειοστάσια μας. Από την παρέα λείπει ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Το αρχείο του Πάνου Θασίτη περιέχει σημαντικά τεκμήρια για το έργο και τη ζωή του σημαντικού ποιητή και κριτικού αλλά και τεκμήρια που σχετίζονται με αυτή την παρέα.  Δεν θα γράψουμε εδώ προφανώς την ιστορία της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Ξεκινήματος. Όμως θα δούμε ορισμένες στιγμές της.

23-με Γ. ΚΑΝΤΑΡΤΖΗ, ΠΛ. ΑΓ. ΣΟΦΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1942 23_cut

Ο Πάνος Θασίτης (δεξιά) με τον Γιώργο Καφταντζή στην πλατεία Αγίας Σοφίας, 1942.

25_ΠΑΡΕΛΑΣΗ ΕΠΟΝ, ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, 30-10-1944 25

Στην παρέλαση της ΕΠΟΝ για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Πρώτος από δεξιά ο Θανάσης Φωτιάδης. Ο Πάνος Θασίτης υποδεικνύεται με το βέλος, 30.10.1944

thasitis_ai_stratis_1948_001

Ο Πάνος Θασίτης εξόριστος στον Άη Στράτη, 1948

KK121-4_48

Ο Θανάσης Φωτιάδης πρώτος από δεξιά. Ο Κλείτος Κύρου στη μέση. Η φωτογραφία τραβηγμένη το 1942 ή το 1943.

Στο ίδιο τεύχος του Φοιτητή που δημοσιεύθηκαν οι φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου δημοσιεύθηκε και το γνωστό ποίημα του Μανόλη Αναγνωστάκη «Χάρης 1944» που αναφέρεται στον Χάρη Τάλλαρο, φοιτητή της ιατρικής και αγωνιστή που σκοτώθηκε από ατύχημα το 1944. Ο Χάρης Τάλλαρος είναι γνωστός μέσω του ποιήματος και της μελοποίησης του από τον Μίκη Θεοδωράκη (για το τραγούδι με τη Μαρία Φαραντούρη εδώ) αλλά όπως συχνά συμβαίνει η μορφή του παραμένει εν πολλοίς άγνωστη.

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (6)

Η μόνη γνωστή σε εμάς φωτογραφία του Χάρη Τάλλαρου είναι η παρακάτω που δημοσίευσε ο Γιώργος Καφταντζής στο βιβλίο του Το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης στον καιρό της Κατοχής, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998.

kaftanztzis_xaris001

Ο ίδιος ο Αναγνωστάκης βέβαια έχει από καιρό δείξει μια φωτογραφία με τον Χάρη στην  εκπομπή Παρασκήνιο (συγκεκριμένα από το 20:00 έως το 21:00). Θυμηθήκαμε ότι είχαμε δει τη φωτογραφία και την αναζητήσαμε στο αρχείο του Κλείτου Κύρου.

1944_kk_anagnostakis_tallaros_cut

Ο Χάρης είναι μάλλον ο πρώτος από δεξιά (ανεβασμένος πάνω στο τραπέζι) και ο Αναγνωστάκης ο πρώτος από αριστερά. Δίπλα στον Αναγνωστάκη κάθεται ο Δημήτρης  (Τάκης) Αλεξανδρίδης, σχέδια του οποίου κοσμούν την ποιητική συλλογή του Αναγνωστάκη Εποχές (1945). Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη την περίοδο της Κατοχής, χωρίς να έχουμε όμως ακριβή χρονολογία. Η παρέα φαίνεται να είναι κάπου στην εξοχή και είναι πιθανό ο φωτογράφος να είναι ο Κλείτος Κύρου.

Επανερχόμαστε όμως στα ευρήματα του αρχείου Θασίτη. Ανάμεσα σε άλλα ένα ολόκληρος φάκελος με την ένδειξη Άνθιμος Χατζηανθίμου που περιείχε φωτογραφίες και άλλα τεκμήρια του ποιητή και αγωνιστή. Ο Α. Χατζηανθίμου μετά τη δράση του στη Θεσσαλονίκη στη διάρκεια της Κατοχής, κυνηγημένος από τους Γερμανούς, έφυγε στο βουνό με το όνομα Γιάννης Μακεδόνας. Ο Εμφύλιος Πόλεμος τον βρήκε Πολιτικό Επίτροπο Ταξιαρχίας του ΔΣΕ. Μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου βρέθηκε στην Τασκένδη από όπου επαναπατρίστηκε στη Θεσσαλονίκη το 1976.

thasitis_xatzianthimou005

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου (πρώτος από δεξιά) με τους ποιητές Χρήστο Μπράβο (στη μέση) και Έκτορα Κακναβάτο. Ευχαριστώ θερμά τον Κωστή Λιόντη για την ταυτοποίηση του Μπράβου.

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου 40 χρόνια μετά την πρώτη κατάθεση στεφάνου και λίγο μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης καταθέτει ξανά στεφάνι στο άγαλμα του Βότση.

thasitis_xatzianthimou004

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου καταθέτει στεφάνι (δεν ξέρουμε με ποια αφορμή) εκ μέρους της ΕΠΟΝ στο άγαλμα του Βότση. Δεν έχουμε χρονολογία αλλά από το πλακάτ που φαίνεται πίσω δεξιά και γράφει 40 ΕΠΟΝ, μπορούμε να εικάσουμε ότι η φωτογραφία είναι του 1983.

Η παρέα βέβαια έσμιγε σε δημόσιες εκδηλώσεις όταν τα χρόνια πέρασαν.

KK59

Συγκέντρωση της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1982. Αναγνωρίζουμε από δεξιά τον Κλείτο Κύρου, τον Γιώργο Καφταντζή (ο μόνος χωρίς γραβάτα) και τον Λεωνίδα Ζησιάδη (με το μουστάκι).

Και σε ιδιωτικές.

KK59_021

Λαϊλιάς Σερρών, 1983. Από δεξιά Πάνος Θασίτης, Ηλίας Γαργάλας (μέλος της ομάδας του Ξεκινήματος, γνωστός με το ψευδώνυμο Θρακιώτης, δικηγόρησε για χρόνια στην Ξάνθη), Γιώργος Καφταντζής, Κλείτος Κύρου

Και ξανά.

kk_60_003

Η παρέα του Ξεκινήματος και της ΕΠΟΝ ανταμώνει ξανά το 1995 στη Θεσσαλονίκη, σε ταβέρνα στην περιοχή της Κρήνης. Από αριστερά: Κλείτος Κύρου, Μανόλης Αναγνωστάκης, Νόρα Αναγνωστάκη, Άνθιμος Χατζηανθίμου, Πάνος Θασίτης.

 

kk_60_002

Από αριστερά Ηλίας Γαργάλας, Πάνος Θασίτης, Νόρα Αναγνωστάκη, Κλείτος Κύρου.

 

Γιώργος Κουμαρίδης

Η Θεσσαλονίκη ελεύθερη

Η Θεσσαλονίκη ελεύθερη

Κλέβω τον τίτλο από τις εκδηλώσεις που οργανώνονται τα τελευταία χρόνια για τον εορτασμό της απελευθέρωσης της Αθήνας από τους Γερμανούς που έγινε στις 12 Οκτωβρίου του 1944. Τον ίδιο μήνα αλλά με αρκετές μέρες καθυστέρηση, για την ακρίβεια στις 30,  ελευθερώθηκε και η Θεσσαλονίκη. Εκδηλώσεις γίνονται και στη Θεσσαλονίκη τα τελευταία χρόνια (όχι όμως του ανάλογου εύρους). Η φετινή ομιλία των εκδηλώσεων στη Θεσσαλονίκη αφορά το πανεπιστήμιο της πόλης στα χρόνια της Κατοχής και την αντίσταση των φοιτητών, των φοιτητριών και των καθηγητών του. Η αφίσα και η πρόσκληση της εκδήλωσης χρησιμοποιούν μία από τις πλέον γνωστές του φωτογραφικού αρχείου του Κλείτου Κύρου που στεγάζουμε στο ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη: ο Άνθιμος Χατζηανθίμου (γνωστός ως ποιητής με το όνομα Άνθος Φιλητάς) κατά τη διάρκεια κατάθεσης στεφάνου από την ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στην προτομή του ναυάρχου Βότση στις 25 Μαρτίου 1943.

Εμείς εδώ θα προσεγγίσουμε την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης μέσα από μια άλλη σημαντική συλλογή του ΕΛΙΑ. Αυτή του ψηφιοποιημένου παράνομου τύπου. Μια συλλογή που ο ίδιος ο Μάνος Χαριτάτος με πολύ κόπο και μεράκι συγκρότησε και η οποία έχει βοηθήσει πάρα πολλούς ερευνητές της περιόδου. Η συλλογή περιέχει εκατοντάδες τίτλους,  καλύπτει γεωγραφικά όλη την Ελλάδα (αλλά και την Αίγυπτο, όπου στρατιώτες του Ελληνικού Στρατού βρέθηκαν φυλακισμένοι στα «σύρματα» των Βρετανών) και πολιτικά όλο το φάσμα παρατάξεων και οργανώσεων (με προεξάρχοντα βέβαια τα έντυπα των εαμικών οργανώσεων).

Σήμερα θα δούμε την πορεία προς την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης μέσα από τα φύλλα τεσσάρων εφημερίδων. Πρόκειται για τις εφημερίδες Ελευθερία, Όργανο της Επιτροπής Περιοχής Μακεδονίας του ΕΑΜ,  Εθνική Φωνή, Όργανο του Συμβουλίου Πόλης του ΕΑΜ Θεσσαλονίκης, Λεύτερα Νιάτα, Όργανο του Συμβουλίου Περιοχής Μακεδονίας της ΕΠΟΝ και Έφοδος, Όργανο του Συμβουλίου Πόλης ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης. Η αντίσταση είναι στην κορύφωσή της και το κλίμα πολλές φορές είναι πανηγυρικό καθώς έχουν ήδη απελευθερωθεί πολλές περιοχές της χώρας. Οι γερμανικές δυνάμεις αποχωρούν και η απελευθέρωση της Μακεδονίας είναι πλέον πολύ κοντά. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα οι εφημερίδες πληροφορούν αλλά ταυτόχρονα προπαγανδίζουν και εμψυχώνουν. Με λόγο έντονα λυρικό (σύμφωνα με το λεξιλόγιο τόσο της εποχής όσο και της αριστερής παράταξης) οι εφημερίδες επικεντρώνονται στις πολεμικές εξελίξεις τόσο μέσα στην πόλη της Θεσσαλονίκης όσο και στην ευρύτερη περιοχή. Αναφέρονται ακόμη πολύ συχνά στις μάχες της αντίστασης εναντίον των δοσιλογικών οργανώσεων ενώ τα φύλλα αμέσως μετά την απελευθέρωση κάνουν λόγο για την ανοικοδόμηση της χώρας.

Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.36 1944-10-13 (1)Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.36 1944-10-13 (2)

Ξεκινάμε με το φύλλο της Ελευθερίας της 13ης Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα έχει απελευθερωθεί την προηγουμένη και η εφημερίδα μας πληροφορεί ότι η Επιτροπή ΕΑΜ Περιοχής Μακεδονίας απέστειλε σχετικό τηλεγράφημα προς τον «ηρωικό λαό των Αθηνώ». Στη δεύτερη σελίδα ειδήσεις για τη δράση του ΕΛΑΣ τόσο σε διάφορες περιοχές της Μακεδονίας όσο και μέσα στη Θεσσαλονίκη και μάλιστα στο κέντρο της πόλης, στην Εγνατία.

Ελευθερία ΕΑΜ Μακ. αρ.37 1944-10-22 (1)Ελευθερία ΕΑΜ Μακ. αρ.37 1944-10-22 (2)

Το φύλλο της 22ης Οκτωβρίου της ίδιας εφημερίδας αναφέρεται στην γνωστή επίθεση δοσιλογικών οργανώσεων στις περιοχές Νεάπολης,  Συκεών και Άνω Πόλης στις 16 του μήνα. Η επίθεση αναχαιτίστηκε από δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Στη δεύτερη σελίδα μαθαίνουμε για την εκκαθάριση του Κούκου Πιερίας, τόπου καταγωγής του Κισά-Μπατζάκ, καθώς και για την απελευθέρωση του Βόλου.

Εφοδος ΕΠΟΝ αρ.6 1944-10-23Εφοδος ΕΠΟΝ αρ.6 1944-10-23 (2)

Στην ίδια μάχη αναφέρεται και η Έφοδος της 23ης Οκτωβρίου, η οποία ως εφημερίδα της ΕΠΟΝ εκθειάζει και προπαγανδίζει τη δράση της νεολαίας, των επονιτών και των επονιτισσών, των αετόπουλων. Δίνονται αρκετές λεπτομέρειες για τη μάχη της Νεάπολης και ταυτόχρονα ειδήσεις από συγκεντρώσεις σε άλλες περιοχές της πόλης.

Λεύτερα Νιάτα αρ.24 1944-10-25 (1)Λεύτερα Νιάτα αρ.24 1944-10-25 (2)

Τα Λεύτερα Νιάτα, εφημερίδα και αυτή της ΕΠΟΝ, αναφέρονται με τη σειρά τους στη μάχη της Νεάπολης. Στο δεύτερο φύλλο μαθαίνουμε ότι η Νάουσα απελευθερώθηκε και ότι έχει ήδη ξεκινήσει ξανά η παραγωγή στα εκεί εργοστάσια. Τα Λεύτερα Νιάτα στο φύλλο αυτό τονίζουν το έργο της ανοικοδόμησης της χώρας, κάτι που το μαρτυρά και το μικρό χαρακτικό στην πρώτη σελίδα.

Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.38 1944-10-28 (1)Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.38 1944-10-28 (2)

Το φύλλο της 28ης Οκτωβρίου της Ελευθερίας. Διπλή επέτειος για τη Θεσσαλονίκη. Στη δεύτερη σελίδα η απελευθέρωση της Κατερίνης, της Έδεσσας και της Κοζάνης, ο Χρυσοχόου (Αθάνασιος Χρυσοχόου, Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας κατά την Κατοχή και Γενικός Διοικητής Μακεδονίας λίγο πριν το τέλος της) στη φυλακή και η κατάληψη από τον ΕΛΑΣ του Σέδες και της Αρετσούς.

Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.7 1944-10-29 (1)Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.7 1944-10-29 (2)

Η Έφοδος της 29ης Οκτωβρίου είναι πανηγυρική. Την προηγουμένη είχε εορταστεί στην πόλη η τέταρτη επέτειος της κήρυξης του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Η ανταπόκριση από τις συγκεντρώσεις στις συνοικίες της Θεσσαλονίκης ουσιαστικά υποδηλώνει ότι η πόλη είναι ελεύθερη.

Εθνική Φωνή ΕΑΜ Θεσ-κη αρ.13 1944-10-31 (1)Εθνική Φωνή ΕΑΜ Θεσ-κη αρ.13 1944-10-31 (2)

Την επομένη της απελευθέρωσης. Η Εθνική Φωνή δίνει το χρονικό της κατάληψης της πόλης από τον ΕΛΑΣ καθώς και τους χαιρετισμούς ηγετικών στελεχών του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Στη δεύτερη σελίδα δημοσιεύονται ανακοίνωση της Εθνικής Πολιτοφυλακής για την κίνηση των πολιτών και διαταγή του ΕΛΑΣ για καταγραφή και επίσχεση των αυτοκινήτων της πόλης.

Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.8 1944-10-31 (1)Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.8 1944-10-31 (2)

6 μέρες μετά. Η Έφοδος δημοσιεύει φωτογραφίες του ΕΛΑΣ στους δρόμους της Θεσσαλονίκης, μιλάει για την ανοικοδόμηση και κάνει απολογισμό της συνεισφοράς της νεολαίας στον απελευθερωτικό αγώνα.

Τα γερμανικά στρατεύματα φεύγοντας από την πόλη στις 29 Οκτωβρίου προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές στις εγκαταστάσεις του λιμανιού και ανατίναξαν επιταγμένα καΐκια και μικρά πλοία που ήταν αραγμένα στο λιμάνι και στην παραλία. Στο αρχείο του Παναγιώτη Αλμπάνη σώζονται δύο σπάνιες φωτογραφίες που αποτυπώνουν τις καταστροφές αυτές.

elia_albanis0001_cut

elia_albanis0002_cut

Ο επετειακός Οκτώβρης της Θεσσαλονίκης.

Καλό φθινόπωρο.

Γιώργος Κουμαρίδης