Η αλληλογραφία ενός δημάρχου

Η αλληλογραφία ενός δημάρχου

Το αρχείο του Χαρίσιου Βαμβακά έχει τραβήξει μέσα στα χρόνια το ενδιαφέρον αρκετών ερευνητών. Το υλικό που έχει μελετηθεί κυρίως είναι αυτό που αφορά τη θητεία του Βαμβακά ως αντιπροσώπου της ελληνικής κυβέρνησης στη Διασυμμαχική Κυβέρνηση Θράκης και τη θητεία του στη συνέχεια ως Γενικού Διοικητή Ανατολικής Θράκης (μετά την προσάρτηση της περιοχής). Ο Βαμβακάς όμως είχε μια πλουσιότατη πολιτική σταδιοδρομία. Διετέλεσε βουλευτής Σερβίων και Κοζάνης στο Οθωμανικό Κοινοβούλιο, Γερουσιαστής και αντιπρόεδρος της Γερουσίας και Δήμαρχος Θεσσαλονίκης (όχι ακριβώς με αυτόν τον τίτλο όπως θα δούμε παρακάτω) από το 1931 μέχρι τον Ιούλιο του 1933. Το υλικό που αφορά αυτή τη θητεία, η οποία ήταν μάλιστα επεισοδιακή καθώς επαύθη από τη θέση του μετά από διαχειριστικό έλεγχο του Γενικού Διοικητή Μακεδονίας, Φίλιππου Δραγούμη (μάλλον στο πλαίσιο πολιτικών διώξεων των βενιζελικών), δεν έχει ερευνηθεί όσο νομίζουμε του αξίζει.

Ο Χαρίσιος Βαμβακάς

Ο Χαρίσιος Βαμβακάς

Εμείς εδώ επιλέξαμε ορισμένες επιστολές από την αλληλογραφία ενός δημάρχου του Μεσοπολέμου. Στιγμές στον χρόνο, που εμπλουτίζουν λίγο τη γνώση μας για τη σημαντική αυτή περίοδο της ιστορίας της Θεσσαλονίκης και δείχνουν ορισμένες φορές γιατί το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα.

Ο Βαμβακάς λοιπόν όπως υπαινιχθήκαμε δεν ήταν Δήμαρχος Θεσσαλονίκης αλλά Δήμαρχος Θεσσαλονικέων. Αν και κάναμε μια μικρή έρευνα δεν μπορέσαμε να βρούμε αν αυτό ήταν το επίσημο όνομα του Δήμου (πρέπει πάντως να ήταν καθώς εμφανίζεται στο επιστολόχαρτο και την κάρτα του Βαμβακά), πότε και γιατί άλλαξε. Οι άλλοι δύο μεγαλύτεροι δήμοι της χώρας, δηλαδή Αθηναίων και Πατρέων, διατήρησαν μέχρι σήμερα το όνομα με τη γενική των κατοίκων αντί με τη γενική της πόλης.

vavmakas_5_1001

vavmakas_5_1008

Στο αρχείο συναντάται επιστολή του Γενικού Διευθυντή της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης, Νικολάου Γερμανού, με την οποία ενημερώνει τον Βαμβακά ότι η ΔΕΘ του στέλνει αναμνηστικό μετάλλιο της 8ης περιόδου, το οποίο παρέχει και δικαίωμα διαρκούς ελευθέρας εισόδου στην Έκθεση. Εντυπωσιακό και ιδιαίτερα καλαίσθητο το επιστολόχαρτο της ΔΕΘ.

vamvakas_5_1020

Στη συνέχεια βρίσκουμε κάτι σύνηθες. Μια ευχαριστήρια επιστολή κατοίκων της Άνω Πόλης για τα «λαμβανόμενα μέτρα υπέρ της συνοικίας μας, μέτρα άτινα δεν ελήφθησαν από Τουρκοκρατίας». Και συνεχίζουν ζητώντας την τοποθέτηση μια κρήνης επί της οδού Μύρωνος.

vamvakas_5_1015

Το ευχαριστήριο βρήκε το δρόμο του στην εφημερίδα Μακεδονικό Φως, 5.9.1931

vamvakas_5_1017

Στην αλληλογραφία του δημάρχου βρέθηκε και το παρακάτω συμφωνητικό. Πρόκειται για ένα συμφωνητικό μεταξύ του Αθλητικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης Άρης και του Ευστάθιου Τζώρτζη, εργολάβου, για την εκτέλεση χωματουργικών εργασιών στο γήπεδο του Άρη (τότε στην οδό Λεωφόρου Στρατού).

vavmakas_5_1003

vavmakas_5_1004

Το ξενοδοχείο Olympic Mediterranean Palace, γνωστό ως Μεντιτερανέ, υπήρξε το πιο γνωστό και το πλέον κοσμικό ξενοδοχείο της Θεσσαλονίκης. Στην παρακάτω επιστολή, η οποία γράφτηκε τον Μάρτιο του 1932, ο αποστολέας ενημερώνει τον Χ. Βαμβακά ότι το ξενοδοχείο βρίσκεται σε «αφάνταστον χρηματική στενοχωρίαν  αφ’ ενός μεν διότι αι τράπεζαι δεν δανείζουν πλέον, αφ’ ετέρου δε διότι ούτε οι ένοικοι μας πληρώνουν τους λογαριασμούς των. Καταφεύγω προς υμάς με την θερμή παράκληση να μας πληρώσετε τουλάχιστον τον λ/σμόν του κ. Προέδρου της Δημοκρατίας, ανερχόμενον εις δρ. 31.255 ως το εσώκλειστον αντίγραφον».

vavmakas_5_1005

Ο λογαριασμός του γεύματος λοιπόν του Δήμου Θεσσαλονίκης προς τιμήν του Προέδρου της Δημοκρατίας:

«150 γεύματα προς 115 δρχ. έκαστο, 192 κρασιά προς 30 δρχ. έκαστο, 54 σαμπάνιες προς 100 δρχ. έκαστη , 110 Σουροτής προς 8 δρχ. έκαστη, 45 Perrier (;)  προς 15 δρχ έκαστο, φαγητά μουσικής, φρουράς, σωφέρ, 60 άτομα προς 2400 δρχ, διάφορα ποτά προς 390 δρχ., σιγαρέτα πούρα προς 200 δρχ., 10% επί των παραπάνω για υπηρεσία σερβιτόρων και βοηθών και 3500 δρχ για έξοδα ακολουθίας  του Προέδρου και διαμέρισμα».

vavmakas_5_1006

Στο τέλος ένα έγγραφο που μας αφορά έμμεσα (ως αρχειακό φορέα). Με την παρακάτω επιστολή ο Υπομοίραρχος του Τμήματος Ειδικής Ασφαλείας Θεσσαλονίκης ζητάει από τον δήμαρχο το ποσό των 4000 δραχμών για την αγορά «μιας αρχειοθήκης μετά επαρκούς αριθμού δελτίων και ευρετηρίων». Η ανάγκη αυτή προέκυψε καθώς οι υπηρεσίες της Αντικατασκοπείας και της Αντικομμουνιστικής Κινήσεως ανακαίνισαν τα παλιά αρχεία και δημιούργησαν νέα με την προσθήκη ειδικού αρχείου δελτίου πληροφοριών.

vavmakas_5_1007

Τα παράπονα και τα αιτήματα στον δήμαρχο.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

Advertisements
Φίλοι δι’ αλληλογραφίας

Φίλοι δι’ αλληλογραφίας

Ο Φαίδων Κοζύρης (1932-2010) υπήρξε διαπρεπής ακαδημαϊκός νομικός με σταδιοδρομία στις ΗΠΑ και στην Ελλάδα. Το αρχείο του, ευγενική δωρεά της συζύγου του, Λίτσας, την οποία ευχαριστούμε θερμά για την έμπρακτη και διαρκή της υποστήριξη, περιέχει πλήθος τεκμηρίων σχετικά με την πλούσια σταδιοδρομία του και την προσωπική του ζωή, η οποία μοιράστηκε μεταξύ των ΗΠΑ και της Ελλάδας. 

koz_pho006

Ο Φ. Κοζύρης με τον Δ. Βακαλέρη στην κορυφή του Empire State Building τις πρώτες ημέρες μετά την άφιξη τους στις ΗΠΑ, 20.7.1954

Μία προσθήκη υλικού που έγινε μετά την ταξινόμηση και την περιγραφή του αρχείου απαρτιζόταν αποκλειστικά από φακέλους αλληλογραφίας που περιείχαν διπλωμένες επιστολές. Τους ανοίξαμε πριν από λίγο καιρό.

Πρόκειται για γράμματα που απαντούσαν σε μια αγγελία που είχε βάλει ο Φ. Κοζύρης στις αρχές της άνοιξης του 1955 στο γνωστό περιοδικό της εποχής Θησαυρός (δυστυχώς δεν καταφέραμε να εντοπίσουμε το τεύχος). Ο Φ. Κοζύρης, που είχε μεταβεί στο Σικάγο των ΗΠΑ τον προηγούμενο χρόνο για μεταπτυχιακές σπουδές, ζητούσε αλληλογραφία με Ελληνίδες, κατοίκους Αθήνας και Θεσσαλονίκης και ηλικίας όχι μεγαλύτερης από τη δική του (ήταν τότε 23 χρονών).

koz_pho003

Γιατί όμως να ενδιαφέρει το blog μία τέτοια αλληλογραφία; Απλά διότι η φιλία δι’ αλληλογραφίας ήταν για πάρα πολλά χρόνια μια ευρέως διαδεδομένη πρακτική επικοινωνίας. Κάτι καθημερινό μέσω του οποίου οι άνθρωποι, κυρίως οι νέοι και οι νέες, ενημερώνονταν, μάθαιναν γλώσσες, επικοινωνούσαν και έχτιζαν σχέσεις. Και γιατί τεκμήρια τέτοιου είδους μπορούν να βοηθήσουν την εξερεύνηση πτυχών της κοινωνικής ιστορίας και της ιστορίας των νοοτροπιών. Προφανώς σήμερα η πρακτική αυτή τείνει να εξαφανιστεί με τη διάδοση της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας και τη γιγάντωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Όχι, προφανώς και η φιλία δι’ αλληλογραφίας δεν ήταν το facebook της εποχής, όπως ίσως θα εμφανιζόταν σε ένα σημερινό πρόχειρο δημοσιογραφικό τίτλο. Το μέσο διαμορφώνει το μήνυμα. Και άλλωστε οι συνθήκες της Ελλάδας και του κόσμου το 1955 ήταν ολότελα διαφορετικές.

anasigrotisi_3

Φάκελος αλληλογραφίας με γραμματόσημα. Ανασυγκρότησις,

Ο Φ. Κοζύρης δεν δημοσιεύει στην αγγελία το πλήρες όνομα του. Υπογράφει σαν P. Kox, γράφει ότι είναι δικηγόρος και Ελληνοαμερικανός. Οι απαντήσεις που δέχθηκε μας φάνηκαν πολλές. Δέχθηκε 108 επιστολές. Οι περισσότερες ήταν όντως από τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα αλλά υπήρχαν και επιστολογράφοι από αλλά μέρη της Ελλάδας καθώς και από την Αίγυπτο, οι οποίες και διαμαρτύρονταν για αυτόν τον αποκλεισμό τους από την αγγελία. Περισσότερες οι μαθήτριες και οι φοιτήτριες και λιγότερες οι εργαζόμενες. Οι περισσότερες επιστολές έχουν γραφτεί με σωστή σύνταξη και ορθογραφία και ευανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα. Οι πιο πολλές ήταν σύντομες (1 ή 2 σελίδες) υπάρχουν όμως ορισμένες που φτάνουν τις 4 ή ακόμα και τις 6 σελίδες.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Μία ας πούμε τυπική απάντηση στην αγγελία του Κοζύρη είναι αυτή:

tipiki_1a

tipiki_1b

Ή αυτή:

tipiki_2

Οι κοπέλες αναρωτιούνται συχνά πως βρίσκουν το θάρρος να γράψουν σε έναν ξένο, φοβούνται μήπως φλυαρούν, περιγράφουν τον εαυτό τους και την οικογένειά τους, ζητάνε απάντηση και αγωνιούν μήπως το γράμμα τους πεταχτεί στον κάλαθο των αχρήστων. Πολλές αναρωτιούνται πως είναι οι ΗΠΑ και θέλουν να μάθουν περισσότερα για την χώρα ενώ ταυτόχρονα εικάζουν ότι ο Ελληνοαμερικανός θα θέλει να μαθαίνει νέα από την Ελλάδα. Αρκετές γράφουν ότι πάντα ήθελαν να αλληλογραφούν με κάποιον Έλληνα του εξωτερικού ενώ άλλες θέλγονται από το επάγγελμα του αγνώστου, επάγγελμα που συνεπάγεται υψηλό μορφωτικό επίπεδο.

logoi001

Η επιστολογράφος αριθμεί στη δεξιά σελίδα τους λόγους για τους οποίους γράφει στον άγνωστό της άνδρα.

Οι περισσότερες προφανώς και έχουν μια συστολή. Γράφει η Ματίνα Ι. από την Αθήνα «Όσο για τα αισθήματα μου, τα όνειρα μου, τις φιλοδοξίες μου και γενικά για τον εσωτερικό μου κόσμο πιστεύω να συμφωνήτε και εσείς ότι είναι πολύ νωρίς ακόμη για να σας μιλήσω». Αρκετές γράφουν ότι αν η επικοινωνία συνεχιστεί θα επιθυμούσαν ανταλλαγή φωτογραφιών. Είναι λίγες αυτές που στέλνουν φωτογραφία μαζί με την πρώτη επιστολή.

Αυτό που επαναλαμβάνεται συχνά όμως και που εξηγεί ίσως την διάδοση της φιλίας δι’ αλληλογραφίας είναι ένα αίσθημα μοναξιάς και απομόνωσης που φαίνεται ότι μοιράζονται αρκετές επιστολογράφοι. Σε μια Ελλάδα που τα ήθη είναι ακόμα πολύ αυστηρά και που οι ευκαιρίες επικοινωνίας με ανθρώπους του αντίθετου (ή και του ιδίου φύλου) για τα νεαρά κορίτσια μικρές, η επικοινωνία έστω και με αυτό τον μη άμεσο τρόπο είναι μια διέξοδος. Η οποία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα λόγω του τόπου κατοικίας του αγνώστου. Το όνειρο της μετανάστευσης υπάρχει άλλωστε σε αρκετές επιστολές και μέσω της αλληλογραφίας μπορεί να χτιστεί μία σχέση ή και, γιατί όχι, ένα δίκτυο.

monotonia001.jpg

monotonia002

monotonia_metana003.jpg

Στις παραπάνω επιστολές επαναλαμβάνεται το αίσθημα της μονοτονίας και της μοναξιάς, σχεδόν πανομοιότυπα. Στην τελευταία υπάρχει ταυτόχρονα και ο πόθος της μετανάστευσης στις ΗΠΑ.

Υπάρχει βέβαια ακόμα το όνειρο του έρωτα ή του γάμου. Δεν εμφανίζεται συχνά ρητά. Ορισμένες κοπέλες όμως το θέτουν από την αρχή. Πολλές όμως είναι οι επιστολές που νιώθεις ότι έστω και υπόρρητα και εφόσον χτιζόταν μια σχέση δεν θα έβλεπαν αρνητικά ένα τέτοιο ενδεχόμενο.         

                                                                                  erotas_1

erotas_2

erotas_3

koz_gamos_1a

koz_gamos_1b

Ο έρως και ο γάμος

Ο Κοζύρης απάντησε σε λίγες από αυτές λακωνικά, στέλνοντας μια κάρτα. Στο αρχείο σώζονται λίγες ανταπαντήσεις και δεν μπορέσαμε να διαπιστώσουμε στην υπόλοιπη αλληλογραφία του αρχείου αν όντως δημιουργήθηκε κάποια μακροχρόνια φιλία.

Πολλοί θα μπορούσαν να παρατηρήσουν πολλά άλλα στη σειρά αυτών των επιστολών. Εμείς πέρα από τα προαναφερόμενα θα σημειώσουμε τη γλώσσα. Μία γλώσσα αρκετά διαφορετική. Με ολοκληρωμένες προτάσεις, μάλλον ξεχασμένους συνδυασμούς επιθέτων και ουσιαστικών («ευγενικά αισθήματα», «ηθικές αρχές», «η ωραία μας Αθήνα») και διακριτικότητα. Μακριά από εμάς η άκριτη νοσταλγία του παρελθόντος. Καθώς όμως ασχολούμαστε με αυτό το παρελθόν καθημερινά χαιρόμαστε αν μπορούμε να αναδείξουμε μικρές, μικρής ίσως σημασίας, ιστορίες.

Θερμές ευχαριστίες στη Λίτσα Κοζύρη για την άδεια δημοσίευσης και στη Μαρία Κοκολογιάννη για τη βοήθειά της.

Γιώργος Κουμαρίδης

pen_wh

 

Διαγραφές και διορθώσεις

Διαγραφές και διορθώσεις

Αφορμή για το σημερινό άρθρο δίνουν τα μουτζουρωμένα χαρτιά. Όχι τα πολύ μουτζουρωμένα, αυτά που κάποιος σημειώνει και σβήνει και ξαναγράφει αλλά εκείνα που φέρουν ορισμένα τυπωμένα στοιχεία (συνήθως επιστολόχαρτα) που για κάποιο λόγο πρέπει να σβηστούν. Στην Ελλάδα της πλούσιας σε αλλαγή καθεστώτων ιστορίας οι αλλαγές στο όνομα του κράτους και στα σύμβολα που το συνόδευαν ήταν αρκετές. Αλλαγές συχνές υπήρχαν ακόμη στις ονομασίες υπουργείων και των υπηρεσιών τους καθώς και σε άλλους φορείς της δημόσιας διοίκησης. Μία διοικητική αλλαγή συνοδεύεται από την ανάγκη τυπώματος εκ νέου φακέλων, επιστολόχαρτων, αιτήσεων. Μέχρι να γίνει αυτό όμως;

Η χρήση με μια μικρή μουτζούρα προκρίνεται ως λύση. Οικονομία χαρτιού; Προτιμότερη από την πολτοποίηση. Ιδίως σε περιόδους που το χαρτί είναι σπάνιο και κοστίζει. Μικρό χρονικό διάστημα προσαρμογής μέχρι να έρθουν τα νέα, σωστά έντυπα; Όμως η επικοινωνία πρέπει να γίνει, η επιστολή πρέπει να φύγει. Περίοδος πολιτικής ρευστότητας; Ας περιμένουμε λίγο πριν τα αλλάξουμε.

Εμείς το φαινόμενο το συναντήσαμε κυρίως σε δημόσια έγγραφα. Αλλά σίγουρα παρατηρείται και σε ιδιωτικά. Συχνό παράδειγμα οι αλλαγές στην επωνυμία ή στα στοιχεία κάποιας φίρμας.

Όσο για τον τρόπο. Μια μονοκοντυλιά, μικρές διαγώνιες γραμμές, δακτυλόγραφα κυκλάκια, μια σφραγίδα, μια μουτζούρα. Όλα διαγράφουν το παλιό. Μια νίκη επί του παρελθόντος (και) μέσω της μελάνης. Το οποίο δεν νικήθηκε ακόμη κατά κράτος και αχνοφαίνεται μέχρι να έρθει η παραγγελία από το τυπογραφείο.

kyriakidis_2_1_vasileio_politeia001_cut

kyriakidis_2_1_vasileio_dimokratia002_cut

αρχείο Στίλπωνα Κυριακίδη, υποφ. 2.1

Αρχικά δύο επιστολές από το αρχείο του Στίλπωνα Κυριακίδη, διευθυντή του Λαογραφικού Αρχείου από το 1918. Στην πρώτη το Βασίλειον της Ελλάδας και ο θυρεός του αντικαθίστανται από την ονομασία Ελληνική Πολιτεία. Αυτή ήταν η νέα, προσωρινή ονομασία του ελληνικού κράτους που προέκυψε μετά την ανακήρυξη της δημοκρατίας και το δημοψήφισμα της 13.4.1924 μέχρι περίπου και τα τέλη Μαΐου του ίδιου χρόνου. Για τη λησμονημένη αυτή ονομασία ευελπιστούμε να επανέλθουμε σύντομα. Τελικά επικράτησε η ονομασία Ελληνική Δημοκρατία που τη βρίσκουμε στην επιστολή του Ιουνίου του 1925.

epistoli_ioanni_panteli_milosi_cutepistoli antiprosopou nautikon praktoreion milosi 1, arxeio tsimpi_cut

epistoli antiprosopou nautikon praktoreion milosi 2, arxeio tsimpi_cut

Επιστολόχαρτα μιας εταιρείας που άλλαζε ονόματα, αρχείο Τσίμπη, υποφ. 4.1

Εδώ ο ιδιωτικός τομέας. Οι πράκτορες Ιωάννης (δακτυλόγραφη προσθήκη) & Pantelis J. Milossis στη Φλώρινα το 1924 γίνονται σκέτο  J. Millosis (με σβήσιμο του Pantelis) δύο βδομάδες αργότερα για να επέλθει η ολική αλλαγή σε Jean Milossis δύο χρόνια αργότερα.

papadimitriou_9_3001

Επιστολική κάρτα του Γιώργου Παπαδημητρίου προς τη γυναίκα του, Ρούλα, από το μέτωπο της Αλβανίας, αρχείο Ρούλας Παπαδημητρίου, υποφ. 9.3

Χρήση λαφύρων του εχθρού. Ο Ελληνικός Στρατός στη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940-1941 μάλλον έπεσε πάνω σε μπόλικες επιστολικές κάρτες του Ιταλικού Στρατού. Διαγράφηκαν με μελάνι ο θυρεός και ο τίτλος Cartolina Postale per le Forze Armate και προστέθηκε χειρόγραφα το Ελληνικός Στρατός πριν μοιραστούν στους στρατευμένους για την αλληλογραφία τους.

voulgariki002_cut

αρχείο Βουλγαρικής Κατοχής στη Μακεδονία και Θράκη, φ. 1

Η Ελληνική Πολιτεία επανεμφανίστηκε το 1941. Ήταν η ονομασία που επέλεξε για το ελληνικό κράτος η δωσιλογική κυβέρνηση που σχηματίστηκε στα τέλη Απριλίου του 1941 με επικεφαλής τον Γεώργιο Τσολάκογλου. Η ονομασία διατηρήθηκε μέχρι και την απελευθέρωση. Στο παραπάνω επιστολόχαρτο το Βασίλειον της Ελλάδος και ο θυρεός διαγράφονται με δακτυλόγραφα κυκλάκια και διαγωνίους αντίστοιχα.

kokolis001_cut

αρχείο Ξενοφώντα Κοκόλη

Η αλλαγή εν μέσω Χούντας. Σε επιστολόχαρτο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το Βασίλειον της Ελλάδος διαγράφεται με δακτυλόγραφα & και αντικαθίσταται από την Ελληνική Δημοκρατία που εγκαθίδρυσε ο Γεώργιος Παπαδόπουλος τον Ιούνιο του του 1973, αλλαγή που επικυρώθηκε δύο μήνες αργότερα με το νόθο δημοψήφισμα της 29.7.1973.

alexandridis_pouli_sti_thesi_tou_cut

alexandridis_pouli_diagrammeno_cut

αρχείο Δημητρίου Αλεξανδρίδη

Η τελευταία αλλαγή (η οποία είναι και επίκαιρη καθώς χθες ήταν η επέτειος της πτώσης της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών). Σε επιστολόχαρτο του Εθνικού Οργανισμού Καπνού με μια μουτζούρα τον Σεπτέμβριο του 1974. Πάει το πουλί.

Καλό υπόλοιπο καλοκαίρι.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

Γράμματα από την Αμερική

Γράμματα από την Αμερική

Στο πρώτο άρθρο του blog παρουσιάσαμε το αρχείο του ναυτικού πρακτορείου Τσίμπη το οποίο περιέχει σημαντικά τεκμήρια για την υπερπόντια μετανάστευση Ελλήνων στον Μεσοπόλεμο. Στο ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη φυλάσσεται ένα ακόμη αρχείο που περιέχει σημαντικά τεκμήρια για το ίδιο θέμα και το οποίο θέλαμε από καιρό να παρουσιάσουμε. Το αρχείο της οικογένειας Χρόνη περιέχει την αλληλογραφία των οικογενειών Χρόνη και Πιπέρου, μέλη των οποίων μετανάστευσαν στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα. Συγκεκριμένα περιέχονται επιστολές κυρίως του Κωνσταντίνου και του Παναγιώτη Χρόνη από το Peabody της Μασσαχουσέτης προς τον αδελφό τους Δημήτριο στην Αθήνα καθώς και του Γεώργιου Πιπέρου από τη Νέα Υόρκη προς τους γονείς του, την αδελφή του, Αναστασία, σύζυγο του Δημήτριου Χρόνη, και άλλους συγγενείς  του στην Ελλάδα.

xronis_1_1kon_pros_dim0001

Οι επιστολές αναφέρονται στα καθημερινά. Δυσκολίες στην προσαρμογή, αλλαγές στη δουλειά (όταν υπάρχει), συνθήκες εργασίας, υγεία, εξοικονόμηση χρημάτων για αποστολή στην Ελλάδα. Ξεκινάνε με το τυπικό «υγιαίνωμεν, το ίδιο ευχόμεθα δι’ υμάς» και στη συνέχεια δίνουν πληροφορίες χωρίς να αφήνουν να φανούν εύκολα συναισθήματα. Παρουσιάζουν όμως εξαιρετικό ενδιαφέρον όταν κάτι τέτοιο γίνεται. Δίνουν ακόμη πληροφορίες για την οικονομική και πολιτική κατάσταση στις ΗΠΑ και τον τρόπο που αυτή βιώνεται από τους μετανάστες. Σημειωτέον ότι οι δουλειές σύμφωνα με τους επιστολογράφους μας ήταν λίγες τόσο στις αρχές του αιώνα όσο και μετά το κραχ του 1929.

Σχεδόν μόνιμη έγνοια των επιστολογράφων στα γραπτά τους είναι η αποστολή χρημάτων στους συγγενείς τους (κυρίως γονείς και αδέλφια) και η αδυναμία πραγματοποίησής της. Αποτέλεσμα νοοτροπιών και οικογενειακών πρακτικών αλλά και έντονης πίεσης από το συγγενικό περιβάλλον η αποστολή χρημάτων εμφανίζεται εδώ εν τη γενέσει της. Γνωρίζουμε βέβαια από τη μεγάλη εικόνα τη σημασία των εμβασμάτων για την ελληνική οικονομία των αρχών του 20ου αιώνα. Εδώ όμως βλέπουμε την προσπάθεια των μεταναστών να μαζέψουν δολάριο το δολάριο ένα μικρό ποσό για την απαραίτητη αποστολή.

Στο σημερινό άρθρο θα παραθέσουμε ορισμένες επιστολές δίνοντας τον λόγο στους ίδιους τους μετανάστες. Οι επιστολές είναι ενδεικτικές και λειτουργούν πιο πολύ σαν μια υπενθύμιση του πλούτου που μπορεί να κρύβεται στα οικογενειακά αρχεία. Ενός πλούτου που στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι απαραίτητος για την κοινωνική ιστορία της μετανάστευσης ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει συχνά γλωσσικό ενδιαφέρον. Χαιρόμαστε που τον τελευταίο καιρό το αρχείο έχει προσελκύσει ερευνητές.

epistoli 4, sel 1 & 2 georgios piperow pros patera

Επιστολή του Γεώργιου Πιπέρου προς τον πατέρα του, Νέα Υόρκη, 1.8.1907

Στην πρώτη επιστολή του Γεώργιου Πιπέρου προς τον πατέρα του μετά την άφιξη του στις ΗΠΑ πληροφορούμαστε τα σχετικά με το ταξίδι του (κράτησε 23 ή 28 μέρες και τον πείραξε η θάλασσα μόνο δυο φορές), τη δουλειά που βρήκε και τον λόγο που έμεινε στη Νέα Υόρκη: «μάθε ότι θα μένω εις την Νέαν Υόρκην διότι μέσα εις το πλοίο εχάλασα διο δολάρια και ένα και μυσό έξω γίνονται 3 1/2 και [δυσανάγνωστο} όπου θα έδυνα στο συδηρόδρομο 19 1/2 θα μου έμεναν 50 σεντ. Και για αυτό δεν επήγα εις το Σικάγο».

epistoli 5, sel 1 georgios piperos pros patera

epistoli 5, sel 2 georgios piperos pros patera

Επιστολή Γεώργιου Πιπέρου προς τους γονείς του, Νέα Υόρκη, 11.9.1907

Ο Πιπέρος επανέρχεται περίπου ένα μήνα αργότερα. Στο γράμμα μπορούμε να εντοπίσουμε τα προβλήματα -ή του χρόνους- επικοινωνίας (περιμένει απάντηση 49 ημέρες) της εποχής. Ταυτόχρονα ο Πιπέρος πληροφορεί τους γονείς του για τη δουλειά που  βρήκε: [Ο Θάνος] «είχε πάρη μία μόστρα λουστραρία με διο καρέκλες. Αυτός εκαθόταν εις την λουστραρίαν κι εγώ εύγενα έξω εις τη θάλασα που κάνουνε μπάνιο κι επούλαγα γλυκά» και συνεχίζει «τόρα που σας γράφο δουλεύω εις ένα ξενοδοχείο με 15 τάλαρα τον μήνα εις τα πιάτα».

epistoli 8, sel 1 georgios piperos pros goneis

epistoli 8, sel 2 georgios piperos pros goneis

Επιστολή Γεώργιου Πιπέρου προς τους γονείς του, Νέα Υόρκη, 14.7.1908

Ένα χρόνο αργότερα ο Πιπέρος δουλεύει στο ρεστοράν ενός μικρού αγγλικού ξενοδοχείου όπου είναι ο μόνος Έλληνας, γεγονός που ο ίδιος θεωρεί ότι θα τον βοηθήσει να μάθει τη γλώσσα γρήγορα. Ετοιμαζόταν τότε  να δουλέψει λίγο ακόμα για να στείλει στους δικούς του έως 40 δολάρια αλλά: «κατά τύχη με πιάνει το δόντι και εφούσκοσε το μάγουλο μου και εκάθησα 1 1/2 βδομάδα χορίς δουλειά και έμινα μόνον με 5 δολάρια». Στο τέλος ζητάει από τους δικούς του να μη στέλνουν χαιρετίσματα «στον αφεντικό» του διότι κάποιοι τον κοροϊδεύουν, πιθανότατα γιατί «ο αφεντικός» του έχει 85 ξενοδοχεία μέσα στη Νέα Υόρκη και από ένα διευθυντή στο καθένα. Μπλέξιμο.

xronis_1_1pan_pros_dim

 

epistoli 3, sel 1 panagiotis pros dimitrio xroni

Επιστολή Παναγιώτη Χρόνη προς τον αδελφό του, Δημήτρη, Peabody Mass, 21.3.1920

Ο Παναγιώτης Χρόνης γράφει στον αδελφό του Δημήτριο μόλις έφτασε στις ΗΠΑ: «μάθε εγό κατόρθοσα μαιτά βασάνον και κονόμησα το ησητήριο και ήλθα εις Αμαιρική  και ήμαι έτημος να στήλο ησητήριο να έλθη και ο Κόστας απάνου». Συνεχίζει ζητώντας από τον αδελφό του να προσέχει τους γονείς τους και την αδελφή τους.

epistoli 1, sel 1 kostas pros dimitrio xroni

epistoli 1, sel 2 kostas pros dimitrio xroni

Επιστολή Κώστα Χρόνη προς τον αδελφό του, Δημήτρη, Peabody Mass, 30.12.1930

Δέκα χρόνια μετά ο Κώστας έχει φτάσει και έχει εγκατασταθεί στην ίδια πόλη με τον αδελφό του. Στο μεταξύ βέβαια έχει έλθει και η κρίση μετά το κραχ του 1929: «ίδων να μας γράφις δια την αεργείαν όπου ήνε εδώ εις την Αμερικήν καθός γράφουν η εφημερίδες μάλιστα ήνε όλα σοστά. Εδώ υπάρχη μεγάλι κρίσης. Εκατομύρια εργάτες κάθοντε. Αλά τη να κάμουν και που να παν όπου και να θέλουν να φίγουν δεν έχουν χρίματα πολή δεν έχουν τα ναύλα να φίγουν και περιμένουμε μίπος και φτιάξη η κατάστασις». Οι ίδιοι είναι τυχεροί διότι έχουν περιστασιακά δουλειά, η οποία επαρκεί μόνο για τα έξοδα, στα «πετσιάτικα», δηλαδή στα βυρσοδεψεία, που υπήρχαν στο Peabody.

epistoli 2, sel 1 kostas pros dimitrio xroni

epistoli 2, sel 2 kostas pros dimitrio xroni

Επιστολή Κώστα Χρόνη προς το αδελφό του, Δημήτριο, Peabody Mass, 8.1.1938

Οχτώ χρόνια μετά από την προηγούμενη επιστολή, η ανεργία χτύπησε και τον Κώστα Χρόνη ο οποίος βέβαια στο μεσοδιάστημα κατάφερε και αγόρασε ένα σπίτι το οποίο τώρα δεν μπορεί να πουλήσει. Γράφει ακόμη ο Κώστας για την προτροπή του αδελφού του, Δημήτρη, να γυρίσει πίσω στην Ελλάδα: «μου έγραφες εάν θέλω να έλθω κάτου έστω και τα ναύλα εάν δεν έχω, αλά το θεωρώ ενδροπή έπιτα από 18 χρόνια απουσίας από το σπίτι μας να έλθω άσεντζος κάτου».

Γιώργος Κουμαρίδης