Το καπέλο και η μειονότητα

Η ένδυση αποτέλεσε ένα από τα πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας που ποικίλες εξουσίες προσπάθησαν να ελέγξουν. Μέσω αυστηρών κανόνων ένδυσης ρυθμίστηκαν και επικυρώθηκαν ιεραρχίες, διαφοροποιήσεις, αποκλεισμοί. Ελέγχθηκε το σώμα. Ταυτόχρονα, η ένδυση αποτέλεσε προνομιακό πεδίο της εμφάνισης της αλλαγής. Πιο σπάνια στις προνεωτερικές κοινωνίες, με μεγαλύτερη συχνότητα τους τελευταίους τρεις αιώνες η ένδυση συνδέθηκε με το νέο, το διαφορετικό, ακόμη και το επαναστατικό.

Τη σημερινή ανάρτηση θα την απασχολήσει η υποχρεωτική αλλαγή στο ένδυμα κεφαλής, η εισαγωγή ουσιαστικά του «δυτικού» καπέλου στην Τουρκία τη δεκαετία του 1920, μέρος μόνο των σαρωτικών μεταρρυθμίσεων που ο Κεμαλισμός προσπάθησε να εφαρμόσει τα πρώτα χρόνια της κυριαρχίας του.  Ο χώρος της  Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε γνωρίσει στα μέσα του 19ου αιώνα μία άλλη αλλαγή στο ένδυμα κεφαλής, την εισαγωγή του φεσιού. Το φέσι συνδέθηκε τότε με ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων που σκοπό είχε τον εκσυγχρονισμό της Αυτοκρατορίας. Ταυτόχρονα η εισαγωγή του είχε έντονα εξισωτικά κοινωνικά χαρακτηριστικά. Στις αρχές όμως της δεκαετίας του 1920 για τους ιθύνοντες της νέας Τουρκικής Δημοκρατίας το φέσι μαζί με το παραδοσιακό τρόπο ένδυσης αποτελούσαν αναχρονισμό ο οποίος έπρεπε να εξαλειφθεί.

Στις 25 Νοεμβρίου 1925 το Τουρκικό Κοινοβούλιο πέρασε ένα νόμο σύμφωνα με τον οποίο όλοι οι άνδρες της χώρας που φορούσαν καπέλο σε δημόσιους χώρους θα έπρεπε να φοράνε «δυτικού» τύπου καπέλο. Η εμφάνιση με παραδοσιακό καπέλο (φέσι ή τουρμπάνι) επέφερε βαριές κυρώσεις. Ο ίδιος ο Κεμάλ Ατατούρκ περιόδευσε στη χώρα για να προωθήσει την αλλαγή. Ο «νόμος του καπέλου» προκάλεσε αντιδράσεις και εκδηλώσεις διαμαρτυρίας οι οποίες καταπνίγηκαν άμεσα και βίαια  (σημειώθηκαν αρκετές εκτελέσεις πολιτών).

mustafa-kemal-fedora

Ο Κεμάλ Ατατούρκ με ρεπούμπλικα.

sapka-kanunu_352960

Τούρκοι χωρικοί με «δυτικού» τύπου καπέλα.

Η αλλαγή αυτή επηρέαζε όπως ήταν αναμενόμενο τη μουσουλμανική μειονότητα της δυτικής Θράκης, στους κόλπους της οποίας μαινόταν εκείνη την εποχή ένας διαφορετικός πόλεμος. Με την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας πολλοί μουσουλμάνοι (ανάμεσα τους και ο τελευταίος οθωμανός σεϊχουλισλάμης, Μουσταφά Σαμπρί) που διαφωνούσαν με τις αλλαγές που αυτή έφερε βρήκαν καταφύγιο στη δυτική Θράκη, ο μουσουλμανικός πληθυσμός της οποίας θεωρούνταν αρκετά συντηρητικός. Σε όλη τη δεκαετία του 1920 τόσο οι συντηρητικοί μουσουλμάνοι που δεν αναγνωρίζουν την Τουρκική Δημοκρατία όσο και οι οπαδοί του Κεμαλισμού προσπαθούν να ισχυροποιήσουν τη θέση τους μέσα στη μειονότητα.

Θα παρουσιάσουμε εδώ τα σχετικά τεκμήρια που προέρχονται από το πλούσιο αρχείο του Χαρίσιου Βαμβακά, βουλευτή του Οθωμανικού Κοινοβουλίου, πρώτου Γενικού Διοικητή Δυτικής Θράκης,  Δημάρχου Θεσσαλονίκης και Γερουσιαστή (είναι κρίμα που δεν διασώζονται πολλά προσωπικά αρχεία σημαντικών πολιτευτών της Μακεδονίας). Πρόκειται για ορισμένες «ρήτρες» που στάλθηκαν από τον Μουφτή Κομοτηνής Μεχμέτ Νεβζάτ στον Βαμβακά, αντιπρόεδρο τότε της Γερουσίας, τον Φεβρουάριο του 1930. Ο Βαμβακάς τις προώθησε με τη σειρά του στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο. Οι «ρήτρες», ουσιαστικά θρησκευτικής χροιάς γνωμοδοτήσεις, αφορούν κυρίως την «πιλοφορίαν» μελών της μουσουλμανικής μειονότητας και τις ποινές που αυτή πρέπει να επιφέρει. Τα τεκμήρια είναι γραμμένα στα παλαιοτουρκικά και ακολουθούν οι μεταφράσεις τους.

vamvakas_6_60001

Επιστολή του Επιθεωρητή Μειονοτήτων, Κ. Στυλιανόπουλου, στον Βαμβακά.

vamvakas_6_60002

Επιστολή του Μουφτή Κομοτηνής, Μεχμέτ Νεβζάτ, στον Βαμβακά.

vamvakas_6_60005

vamvakas_6_60006

«Ρήτρα» και μετάφρασή της σχετικά με τον διορισμό θρησκευτικού αρχηγού των μουσουλμάνων «τελούντων υπό την διακυβέρνησιν χριστιανικών κρατών». Αυτός δεν πρέπει να εκλέγεται αλλά να διορίζεται «ίνα μη δίδεται αφορμή διενέξεων μεταξύ των μουσουλμάνων»

vamvakas_6_60007

vamvakas_6_60008

vamvakas_6_60009

vamvakas_6_60010

Οι μεταφράσεις των «ρητρών».

Γίνεται εμφανής μέσα από τις κανονιστικές αυτές γνωμοδοτήσεις η προσπάθεια της θρησκευτικής και της κοινοτικής ηγεσίας της μειονότητας να αποτρέψει  μέσω αυστηρών ποινών τη χρήση του «δυτικού» τύπου καπέλου. Αν κάποιος μουσουλμάνος «ασχημονών φορέση επί της κεφαλής του πίλον απίστου» ο μουσουλμάνος αυτός πρέπει να ανανεώσει την πίστη και το γάμο του. Το ίδιο πρέπει να κάνει αν φορέσει «πίλον ον ειδικώς φέρουσιν οι μη μουσουλμάνοι». Στη ρήτρα με αριθμό 4 αναφέρεται ότι όσοι μουσουλμάνοι «εκτός Τουρκίας ακολουθούντες τα ίχνη της εν Αγκύρα αθρήσκου Κυβερνήσεως, επιβαλούσης βία εις τον εν Τουρκία πληθυσμόν την πιλοφορίαν, φέρουσι οικειοθελώς πίλον μιμούμενοι τους «Κεμαλικούς» … «θεωρούνται κατά το ιερόν δίκαιον εξωμόται». Και συνεχίζει η ρήτρα βεβαιώνοντας ότι «κατά δε τον ενταφιασμόν αυτών δεν είνε δυνατόν να τελεσθώσι διατυπώσεις της μουσουλμανικής θρησκείας». Τέλος στη ρήτρα 7 γίνεται αναφορά σε νέους μουσουλμάνους που «πιλοφορούσι» και προτρέπουν κι άλλους να κάνουν το ίδιο. Για τους συγκεκριμένους σύσσωμη η κοινότητα των Ιεροδιδασκάλων της Κομοτηνής αποφασίζει να «εφαρμοσθώσι πλήρως αι ιερονομικαί διατάξεις».

vamvakas_6_60011

Η τελευταία  «ρήτρα»

Σύμφωνα δε με την τελευταία «ρήτρα» απαγορεύεται στους θρησκευτικούς λειτουργούς της μειονότητας (ιεροδιδασκάλους, ιμάμηδες, χατίπηδες, μουεζίνιδες) να παρευρίσκονται σε κοινωνικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις που προσκαλείται «έστω και εις των πιλοφορούντων Τούρκων». Αν οι λειτουργοί προσπαθήσουν να απομακρύνουν τον «πιλοφορούντα» αλλά κάτι τέτοιο δεν συμβεί οφείλουν να αποχωρήσουν. Σε αντίθετη περίπτωση «οι παραβάται θέλουσιν απολύεσθαι των καθηκόντων αυτών».

Η δύναμη του καπέλου.

Γιώργος Κουμαρίδης