η λησμονημένη

Υπήρξε βασική πηγή γνώσης για πολλά χρόνια. Επένδυση της ελληνικής οικογένειας στη μόρφωση των παιδιών της. Ελληνική ή μεταφρασμένη από ξένες, κυριάρχησε για ένα περίπου αιώνα ως το πρώτο καταφύγιο για την άντληση πληροφοριών, για τον εμπλουτισμό γνώσεων, για την αρχή της έρευνας.

Η εγκυκλοπαίδεια σήμερα ξεχάστηκε. Σε όποια σπίτια υπάρχει ακόμη, πιάνει χώρο. Η χρηστική της αξία έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό ξεπεραστεί. Δύο νέες λέξεις είναι αυτές που πλέον αποτελούν την πύλη για την γνωριμία με το άγνωστο: βικιπαίδεια και γκουγκλάρω. Εμείς δεν θα ασχοληθούμε περαιτέρω με την αλλαγή αυτή. Καθώς όμως έχουμε διασώσει ορισμένες εγκυκλοπαίδειες στη βιβλιοθήκη μας θα δώσουμε ορισμένες στιγμές αυτής της πορείας, η οποία έχει πλέον ιστορικό ενδιαφέρον. Για την ιστορία του ελληνικού βιβλίου, για την ιστορία των επιστημών στην Ελλάδα, για την ιστορία της γλώσσας.

Το «Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ελευθερουδάκη» και η «Εγκυκλοπαίδεια του Πυρσού» (μετέπειτα «Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια του Δρανδάκη») υπήρξαν δύο τεράστια εκδοτικά εγχειρήματα του Μεσοπολέμου. Κινητοποίησαν εκατοντάδες επιστήμονες καθώς και πολυπληθές τεχνικό και εργατικό δυναμικό. Θεωρήθηκαν πολύ επιτυχημένα εγχειρήματα, τόσο ως προς το επιστημονικό όσο και ως προς το αισθητικό τους μέρος. Χτίζοντας ταυτόχρονα ένα δίκτυο πωλήσεων με αντιπροσώπους και κυκλοφορώντας ανά τεύχη ή χρησιμοποιώντας την τεχνική των δόσεων μπόρεσαν να πλησιάσουν το αναγνωστικό κοινό της εποχής. Η έκδοσή τους άλλαξε το τοπίο της ελληνικής εκδοτικής παραγωγής.

Το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη άρχισε να κυκλοφορεί το 1927 και η έκδοση του ολοκληρώθηκε το 1931, όταν κυκλοφόρησε ο δωδέκατος τόμος. Πλούσια εικονογραφημένο με χάρτες, σχέδια και εικόνες, ήταν φθηνότερο από τον Πυρσό και μικρότερου μεγέθους. Ανάμεσα στους συνεργάτες του βρίσκουμε κορυφαία ονόματα των τεχνών και των επιστημών όπως ο Στίλπων Κυριακίδης, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, η Αγγελική Χατζημιχάλη, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Γεώργιος Χατζιδάκις, ο Φώτης Κόντογλου.

elef_tit0001_c

elef_in0001

 

Η Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια ιδρύθηκε το 1926 από τον δημοσιογράφο Παύλο Δρανδάκη και την έκδοση της ανέλαβε η Πυρσός Α.Ε. Εκδόσεων και Γραφικών Τεχνών, θυγατρική της εταιρείας Π.Γ. Μακρής & Σία. Η έκδοσή της ολοκληρώθηκε το 1934 όταν εκδόθηκε ο εικοστός τέταρτος τόμος. Η εγκυκλοπαίδεια ακολούθησε το πρότυπο της Encyclopaedia Brittanica και είχε και αυτή πλήθος επιφανών και άξιων συνεργατών.

meg_pirsos

 

vivliario 001

vivliario_int

βιβλιάριο συνδρομητή του γιατρού, πολιτικού και σημαντικού εκπροσώπου του ποντιακού ελληνισμού, Θεοφύλακτου Θεοφυλάκτου

 

 

Η εγκυκλοπαίδεια εκδόθηκε ξανά, ενημερωμένη με συμπληρώματα, τη δεκαετία του 1950 από συγγενείς του Παύλου Δρανδάκη, ο οποίος είχε κρατήσει ορισμένα δικαιώματα τα οποία και κέρδισε σε δίκη.

meg_dandrakis

Μεταπολεμικά η δημόσια εκπαίδευση επεκτείνεται, φθάνει σε μεγαλύτερες ομάδες πληθυσμού, όλο και περισσότεροι άνθρωποι μαθαίνουν γράμματα. Η άνοδος του βιοτικού επιπέδου μαζί με την προοπτική κοινωνικής ανόδου μέσω της μόρφωσης (σταθερή επιλογή της ελληνικής οικογένειας) διαμορφώνουν νέο αγοραστικό κοινό για τους εκδότες. Περισσότερες εκδόσεις, όχι πάντοτε το ίδιο ποιοτικές, τουλάχιστον αναφορικά με τις εγκυκλοπαίδειες και τα ποικίλα εγκυκλοπαιδικά έργα που κυκλοφορούν (οδηγοί υγείας, ζωγραφικής, τέχνης, γεωγραφίας)..

Το Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν, Έκδοσις της Εγκυκλοπαιδικής Θεώρησης Ήλιος, πιο γνωστό ως το «Λεξικό του Ήλιου» άρχισε να εκδίδεται το 1945. Συνολικά κυκλοφόρησαν 18 τόμοι ενώ φαίνεται ότι έγινε και δεύτερη έκδοση που ολοκληρώθηκε το 1960. Γραμμένο και αυτό στην καθαρεύουσα, όπως άλλωστε τόσο ο «Ελευθερουδάκης» όσο και ο «Πυρσός», υπήρξε αρκετά επιτυχημένο αν και ποτέ δεν έφτασε τη φήμη τους.

ilios_itle0001

ilios_in

Το 1963 ξεκίνησε η έκδοση της Πάπυρος – Λαρούς, η οποία και ολοκληρώθηκε το 1968. Κυκλοφόρησαν συνολικά 12 τόμοι και τρία συμπληρώματα. Η εγκυκλοπαίδεια έφερε τον τίτλο Γενική Παγκόσμιος Εγκυκλοπαίδεια μετά πλήρους λεξικού της ελληνικής γλώσσης. Η βάση της ήταν η Grand Larousse Encyclopedique προσαρμοσμένη και εμπλουτισμένη για το ελληνικό κοινό.

papiros_larous_1963

 

Το έργο σημείωσε εκδοτική επιτυχία και επανεκδόθηκε αρκετές φορές. Στη δεκαετία του 1980 κυκλοφορούσε πλέον ως Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάνικα.

papiros_larous+_c

 

Άλλες γνωστές εγκυκλοπαίδειες ήταν η Δομή και η Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια του Χάρη Πάτση, που κυκλοφόρησαν στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Την ίδια περίοδο κυκλοφόρησε και η Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. Τα επόμενα χρόνια κυκλοφόρησε πλήθος εγκυκλοπαιδικών έργων από διάφορους εκδότες με άνιση όμως ποιότητα.

paideia0001

ginaika0001

DOMI 001

Διαφήμιση της Δομής στο οπισθόφυλλο του περιοδικού Ε της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας, 14.1.1996. Κύκνειο, μάλλον, άσμα.

 

Άχαρη από πλευράς μεγέθους, άνιση από άποψη έκδοσης και περιεχομένου, αποθαρρυντική για πολλούς, η ελληνική εγκυκλοπαίδεια έπαιξε για αρκετά χρόνια το ρόλο της. Αυτόν της πρώτης αναφοράς, της αφετηρίας. Σήμερα τον ρόλο αυτό τον κρατάνε άλλοι.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

Advertisements

One thought on “η λησμονημένη

  1. Νασαι καλα βρε Γιώργο που παρουσιάζεις τέτοια θέματα!
    Με συγκινείς πραγματικά που ένα παιδί που μεγάλωσε «Ηλεκτρονικά» έχει τέτοιες ευαισθησίες..
    Με την πρωτη ευκαιρία και εφόσον την βρω θα σου φέρω τη δική μου παιδική εγκυκλοπαίδεια τον Θησαυρό των Γνώσεων.

    Ευχές πολλές

    Βασίλης Κ.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s