Μια μικρή αρχαιολογία του συνδετήρα

Μια μικρή αρχαιολογία του συνδετήρα

Η καρφίτσα ήταν η κυρίαρχη. Αυτή ήταν κυρίως που κρατούσε για χρόνια ενωμένα τα έγγραφα και βοηθούσε στη διατήρηση αυτού που οι αρχειονόμοι λένε αρχειακό δεσμό. Αλίμονο όμως, σκουριάζει η ταπεινή και εμείς οι σύγχρονοι δεν τη θέλουμε. Την απομακρύνουμε από τα τεκμήρια ανελέητα (πάντα όμως κάποιες ξεφεύγουν), διαδικασία που αποτελεί μια από τις πλέον κοινές δουλειές των αρχειονόμων που ασχολούνται με υλικό του 20ού αιώνα. Για την αισχρή αυτή συμπεριφορά απέναντί της καλύτερα να διαβάσετε το «Μανιφέστο μια καρφίτσας» του (εμπνευσμένου) Ανωνύμου στο περιοδικό Αρχειακά Νέα, τχ. 24 (Μάρτιος 2011), σ. 69, προσβάσιμο εδώ.

IMG_7354

 

IMG_7353

Είναι όμως και τα ξαδέλφια της καρφίτσας, τα συρραπτικά, οι συνδετήρες  και τα καρφιά που επιτέλεσαν το ίδιο έργο αλλά επιφέρουν παρόμοια ζημιά.

IMG_7361

IMG_7360

Οφείλουμε όμως να αποζημιώσουμε τα ταπεινά αυτά κομμάτια από σίδηρο και να τους δώσουμε τη θέση που τους αρμόζει στην ιστορία των αρχείων και της αρχειονομίας. Μία μικρή, ερασιτεχνική αρχαιολογία του συνδετήρα είναι η δική μας, ελάχιστη  συνεισφορά. Έγινε στο πέρασμα των ετών, όχι όμως όσο σχολαστικά και επαγγελματικά θα έπρεπε ίσως. Δεν καταγράφηκαν στοιχεία για την προέλευση των αντικειμένων (από ποιο αρχείο προήλθαν), ούτε φωτογραφήθηκαν πριν αποχωριστούν το χαρτί με το οποίο είχαν αγκαλιαστεί για χρόνια. Και βέβαια επιβίωσαν τα πιο εμφανίσιμα και ιδιαίτερα.

Ιδού:

IMG_7306

IMG_7307

Καλής ποιότητας και ξένης προέλευσης, μάλλον μεσοπολεμικοί. Στην μπροστινή τους πλευρά φέρουν την επωνυμία της εταιρείας παραγωγής.

IMG_7305

Ίδιας λογικής με τους παραπάνω αλλά μάλλον χειρότερης ποιότητας και χωρίς επωνυμία.

IMG_7308

Αρκετά σπάνιοι μάλλον. Τους έχω συναντήσει μόνο μια φορά.  Μπορεί βέβαια σε κάποια άλλη χώρα να ήταν πιο κοινοί. Προφανώς η συχνότητα ή η σπανιότητα σχετίζεται και με το κύκλωμα παραγωγής και εμπορίας.

IMG_7302

Αρκετά αιχμηροί.

IMG_7312

IMG_7311

Γεωμετρικός και με αντοχή.

IMG_7314

IMG_7313

Από το αρχείο Κάρολου Τσίζεκ.

IMG_7310

Μερικά ταπεινά καρφιά.

IMG_7315

IMG_7316

Κι ένας πλαστικός

IMG_7318

Όλη η ομάδα.

Καλές γιορτές σε όλες και όλους.

Γιώργος Κουμαρίδης

Αρχειακές συναντήσεις

Αρχειακές συναντήσεις

Η Θεσσαλονίκη είναι μικρή. Πολλοί γνωρίζουν πολλούς. Όταν όμως συμβαίνουν αρχειακές συναντήσεις σαν αυτή που θα  περιγράψω, μας εκπλήσσουν και μας ευχαριστούν (υπάρχουν και άλλες παρόμοιες). Τους προηγούμενους μήνες ταξινομούσα το σημαντικό αρχείο του γιατρού Νίκου Παπακυριαζή (1940-2003), ευρωβουλευτή του ΠΑΣΟΚ (1985-1989), αντιδημάρχου Θεσσαλονίκης (1983-1985) και προέδρου του Συλλόγου Επιστημονικού και Διδακτικού Προσωπικού του ΑΠΘ (1975-1985). Η περιγραφή του αρχείου θα είναι διαθέσιμη σύντομα από το site του ΕΛΙΑ. Το αρχείο περιέχει τεκμήρια από την πλούσια πολιτική και συνδικαλιστική δραστηριότητα του Ν. Παπακυριαζή. Ενώ βρισκόμουν προς το τέλος της ταξινόμησης και έβλεπα τις πολλές φωτογραφίες του αρχείου έπεσε το μάτι μου σε μία συγκεκριμένη. Πέντε άτομα σε ένα μπαλκόνι από το οποίο κρέμεται η ελληνική σημαία. Οι τέσσερις νεότεροι και πιο πρόχειρα ντυμένοι, ο πέμπτος, πιο μεγάλος, πίσω από ένα μικρόφωνο, με καμπαρντίνα και χαρτί με την ομιλία του στο χέρι. Από πίσω η σωτήρια τεκμηρίωση από τον Ν. Παπακυριαζή: «17 Νοέμβρη 1976, Πλατεία Αγίας Σοφίας».

Υποπτεύτηκα ποιος ήταν. Ήταν ο Ιωάννης Δεληγιάννης, καθηγητής Νομικής και πρύτανης του ΑΠΘ, και υπουργός Μακεδονίας-Θράκης στην υπηρεσιακή κυβέρνηση Γρίβα (Οκτώβριος 1989-Νοέμβριος 1989) και στην οικουμενική κυβέρνηση Ξ. Ζολώτα (Νοέμβριος 1989-Απρίλιος 1990). Νομίζω ότι είχα δει μια φωτογραφία του σε μια αναζήτηση στο διαδίκτυο όταν η κόρη του Χριστίνα Δεληγιάννη-Δημητράκου, μας δώρισε γενναιόδωρα το αρχείο του τον Μάιο του 2019. Όσο λοιπόν εγώ τελείωνα την ταξινόμηση του αρχείου του Ν. Παπακυριαζή (όταν και εντοπίστηκε η φωτογραφία) η Μαργαρίτα Καλαφάτη είχε ξεκινήσει στο διπλανό γραφείο την πρώτη επισκόπηση του αρχείου του Ι. Δεληγιάννη. Το αρχείο περιέχει τεκμήρια από την πλούσια ακαδημαϊκή του πορεία, από το πέρασμα του από την πολιτική καθώς και από τη δικηγορική του δραστηριότητα. Οι πρώτοι π.χ. φάκελοι που ανοίχθηκαν περιέχουν τεκμήρια από την νομοπαρασκευαστική επιτροπή εκσυγχρονισμού του οικογενειακού δικαίου, μέλος και πρόεδρος της οποίας υπήρξε για πολλά χρόνια τη δεκαετία του 1980 ο Ι. Δεληγιάννης.

Και να λοιπόν που δύο άνθρωποι που όπως θα δούμε συναντήθηκαν (ίσως συνεργάστηκαν και πολύ πιθανό να συγκρούστηκαν κιόλας) και σε άλλες εκδηλώσεις να «συναντιούνται» και μετά το θάνατό τους μέσω των «χαρτιών» τους στις συλλογές μας. Και ίσως (μένει να δούμε τι ακριβώς περιέχει το αρχείο του Δεληγιάννη) να υπάρχουν και άλλες διασταυρώσεις.

papakyriazis_001

Πλατεία Αγίας Σοφίας, 17 Νοέμβρη 1976. Ο Ι. Δεληγιάννης στο μικρόφωνο, ο Ν. Παπακυριαζής αριστερά πίσω του.

 

papakyriazis_003

28 Οκτωβρίου 1976, δεξίωση του Προέδρου της Δημοκρατίας. Ο Ι. Δεληγιάννης τρίτος από δεξιά, ο Ν. Παπακυριαζής τρίτος από αριστερά.

 

papakyriazis_002Από εκδήλωση για τον εορτασμό των πενήντα χρόνων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 5 Δεκεμβρίου 1976.

 

papakyriazis_004papakyriazis_005Από το 2ο Πανελλαδικό Συνέδριο Επιστημονικού και Διδακτικού Προσωπικού.

Καλό φθινόπωρο.

Γιώργος Κουμαρίδης

Η αλληλογραφία ενός δημάρχου

Η αλληλογραφία ενός δημάρχου

Το αρχείο του Χαρίσιου Βαμβακά έχει τραβήξει μέσα στα χρόνια το ενδιαφέρον αρκετών ερευνητών. Το υλικό που έχει μελετηθεί κυρίως είναι αυτό που αφορά τη θητεία του Βαμβακά ως αντιπροσώπου της ελληνικής κυβέρνησης στη Διασυμμαχική Κυβέρνηση Θράκης και τη θητεία του στη συνέχεια ως Γενικού Διοικητή Ανατολικής Θράκης (μετά την προσάρτηση της περιοχής). Ο Βαμβακάς όμως είχε μια πλουσιότατη πολιτική σταδιοδρομία. Διετέλεσε βουλευτής Σερβίων και Κοζάνης στο Οθωμανικό Κοινοβούλιο, Γερουσιαστής και αντιπρόεδρος της Γερουσίας και Δήμαρχος Θεσσαλονίκης (όχι ακριβώς με αυτόν τον τίτλο όπως θα δούμε παρακάτω) από το 1931 μέχρι τον Ιούλιο του 1933. Το υλικό που αφορά αυτή τη θητεία, η οποία ήταν μάλιστα επεισοδιακή καθώς επαύθη από τη θέση του μετά από διαχειριστικό έλεγχο του Γενικού Διοικητή Μακεδονίας, Φίλιππου Δραγούμη (μάλλον στο πλαίσιο πολιτικών διώξεων των βενιζελικών), δεν έχει ερευνηθεί όσο νομίζουμε του αξίζει.

Ο Χαρίσιος Βαμβακάς

Ο Χαρίσιος Βαμβακάς

Εμείς εδώ επιλέξαμε ορισμένες επιστολές από την αλληλογραφία ενός δημάρχου του Μεσοπολέμου. Στιγμές στον χρόνο, που εμπλουτίζουν λίγο τη γνώση μας για τη σημαντική αυτή περίοδο της ιστορίας της Θεσσαλονίκης και δείχνουν ορισμένες φορές γιατί το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα.

Ο Βαμβακάς λοιπόν όπως υπαινιχθήκαμε δεν ήταν Δήμαρχος Θεσσαλονίκης αλλά Δήμαρχος Θεσσαλονικέων. Αν και κάναμε μια μικρή έρευνα δεν μπορέσαμε να βρούμε αν αυτό ήταν το επίσημο όνομα του Δήμου (πρέπει πάντως να ήταν καθώς εμφανίζεται στο επιστολόχαρτο και την κάρτα του Βαμβακά), πότε και γιατί άλλαξε. Οι άλλοι δύο μεγαλύτεροι δήμοι της χώρας, δηλαδή Αθηναίων και Πατρέων, διατήρησαν μέχρι σήμερα το όνομα με τη γενική των κατοίκων αντί με τη γενική της πόλης.

vavmakas_5_1001

vavmakas_5_1008

Στο αρχείο συναντάται επιστολή του Γενικού Διευθυντή της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης, Νικολάου Γερμανού, με την οποία ενημερώνει τον Βαμβακά ότι η ΔΕΘ του στέλνει αναμνηστικό μετάλλιο της 8ης περιόδου, το οποίο παρέχει και δικαίωμα διαρκούς ελευθέρας εισόδου στην Έκθεση. Εντυπωσιακό και ιδιαίτερα καλαίσθητο το επιστολόχαρτο της ΔΕΘ.

vamvakas_5_1020

Στη συνέχεια βρίσκουμε κάτι σύνηθες. Μια ευχαριστήρια επιστολή κατοίκων της Άνω Πόλης για τα «λαμβανόμενα μέτρα υπέρ της συνοικίας μας, μέτρα άτινα δεν ελήφθησαν από Τουρκοκρατίας». Και συνεχίζουν ζητώντας την τοποθέτηση μια κρήνης επί της οδού Μύρωνος.

vamvakas_5_1015

Το ευχαριστήριο βρήκε το δρόμο του στην εφημερίδα Μακεδονικό Φως, 5.9.1931

vamvakas_5_1017

Στην αλληλογραφία του δημάρχου βρέθηκε και το παρακάτω συμφωνητικό. Πρόκειται για ένα συμφωνητικό μεταξύ του Αθλητικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης Άρης και του Ευστάθιου Τζώρτζη, εργολάβου, για την εκτέλεση χωματουργικών εργασιών στο γήπεδο του Άρη (τότε στην οδό Λεωφόρου Στρατού).

vavmakas_5_1003

vavmakas_5_1004

Το ξενοδοχείο Olympic Mediterranean Palace, γνωστό ως Μεντιτερανέ, υπήρξε το πιο γνωστό και το πλέον κοσμικό ξενοδοχείο της Θεσσαλονίκης. Στην παρακάτω επιστολή, η οποία γράφτηκε τον Μάρτιο του 1932, ο αποστολέας ενημερώνει τον Χ. Βαμβακά ότι το ξενοδοχείο βρίσκεται σε «αφάνταστον χρηματική στενοχωρίαν  αφ’ ενός μεν διότι αι τράπεζαι δεν δανείζουν πλέον, αφ’ ετέρου δε διότι ούτε οι ένοικοι μας πληρώνουν τους λογαριασμούς των. Καταφεύγω προς υμάς με την θερμή παράκληση να μας πληρώσετε τουλάχιστον τον λ/σμόν του κ. Προέδρου της Δημοκρατίας, ανερχόμενον εις δρ. 31.255 ως το εσώκλειστον αντίγραφον».

vavmakas_5_1005

Ο λογαριασμός του γεύματος λοιπόν του Δήμου Θεσσαλονίκης προς τιμήν του Προέδρου της Δημοκρατίας:

«150 γεύματα προς 115 δρχ. έκαστο, 192 κρασιά προς 30 δρχ. έκαστο, 54 σαμπάνιες προς 100 δρχ. έκαστη , 110 Σουροτής προς 8 δρχ. έκαστη, 45 Perrier (;)  προς 15 δρχ έκαστο, φαγητά μουσικής, φρουράς, σωφέρ, 60 άτομα προς 2400 δρχ, διάφορα ποτά προς 390 δρχ., σιγαρέτα πούρα προς 200 δρχ., 10% επί των παραπάνω για υπηρεσία σερβιτόρων και βοηθών και 3500 δρχ για έξοδα ακολουθίας  του Προέδρου και διαμέρισμα».

vavmakas_5_1006

Στο τέλος ένα έγγραφο που μας αφορά έμμεσα (ως αρχειακό φορέα). Με την παρακάτω επιστολή ο Υπομοίραρχος του Τμήματος Ειδικής Ασφαλείας Θεσσαλονίκης ζητάει από τον δήμαρχο το ποσό των 4000 δραχμών για την αγορά «μιας αρχειοθήκης μετά επαρκούς αριθμού δελτίων και ευρετηρίων». Η ανάγκη αυτή προέκυψε καθώς οι υπηρεσίες της Αντικατασκοπείας και της Αντικομμουνιστικής Κινήσεως ανακαίνισαν τα παλιά αρχεία και δημιούργησαν νέα με την προσθήκη ειδικού αρχείου δελτίου πληροφοριών.

vavmakas_5_1007

Τα παράπονα και τα αιτήματα στον δήμαρχο.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

Ο Αλέκος και η Βαρβάρα: συγκοινωνία κόλπου Θεσσαλονίκης

Ο Αλέκος και η Βαρβάρα: συγκοινωνία κόλπου Θεσσαλονίκης

Αν και η Θεσσαλονίκη δεν έχει την πλέον στενή σχέση με τη θάλασσα (όπως την έχουν άλλα λιμάνια) τα τελευταία χρόνια οι κάτοικοι ή οι επισκέπτες της πόλης μπορούν να επισκεφθούν τους καλοκαιρινούς μήνες με καράβι τους κοντινούς στη Θεσσαλονίκη παράκτιους οικισμούς της Περαίας και των Νέων Επιβατών. Η εξέλιξη αυτή υπήρξε κατά έναν τρόπο το αποτέλεσμα μια πολύχρονης συζήτησης στην τοπική κοινωνία για την ανάγκη καθώς και για τη βιωσιμότητα της επαναφοράς της θαλάσσιας συγκοινωνίας στη Θεσσαλονίκη.

konstantis

Το καράβι Κωνσταντής με το οποίο από το 2017 επανήλθε η θαλάσσια συγκοινωνία στη Θεσσαλονίκη

Εμείς εδώ με αφορμή ως συνήθως ορισμένα αρχειακά τεκμήρια θα ρίξουμε μια κλεφτή ματιά στην ιστορία της συγκοινωνία αυτής. 70 περίπου χρόνια πριν υπήρχαν περισσότερες εταιρείες που δραστηριοποιούνταν στον κλάδο και σίγουρα περισσότερα καράβια. Βλέπουμε τα ονόματά τους σε μια σειρά εισιτηρίων που κράτησε ο Φαίδων Κοζύρης στο αρχείο του.

kozyris_15_1_005

kozyris_15_1_003

kozyris_15_1_004

kozyris_15_1_001

«Συγκοινωνία τουριστικής ακτής» ή «Συγκοινωνία Κόλπου Θεσσαλονίκης». «Λεύκη», «Αλέκος», «Ποσειδών», «Ερυθραία», «Έρως», «Βαρβάρα», «Ζωοδόχου Πηγή» και «Δελφίνι», κάποια από τα καράβια που μετέφεραν πολύ κόσμο στους δύο πλέον δημοφιλείς θερινούς προορισμούς μεταπολεμικά και μέχρι τη δεκαετία του 1970. Πριν δηλαδή έρθει η μαζικότητα του Ι.Χ. αυτοκινήτου και ανακαλυφθεί η Χαλκιδική όπως σωστά επισημαίνει ο Χρίστος Ζαφείρης στο Θεσσαλονίκης Τοπιογραφία, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 115-127, όπου και παραθέτει και άλλα ονόματα: «Βαγγελίτσα», «Ερμής», «Ευδοκία», «Θεσσαλονίκη Ι» και «Θεσσαλονίκη ΙΙ». Αναμνήσεις ανθρώπων της γενιάς του 1950 για μπάνια στην Περαία, τον Μπαξέ (το παλιό όνομα των Νέων Επιβατών) και την Αγία Τριάδα που στην περίπτωση της μαμάς μου συνοδεύονται από την ανάμνηση τεράστιων βραστών καβουριών που σερβίριζαν αυτοσχέδιοι μάγειρες της περιοχής.

Οι φωτογραφίες που ακολουθούν είναι και αυτές από το αρχείο του Φ. Κοζύρη. Είναι του 1949 ή του 1950 και τον απεικονίζουν με παρέα είτε εν πλώ ή αναμένοντας την αναχώρηση.

koz_pho008

koz_pho001

Επί της «Ιουλίας» εν πλω προς Αγία Τριάδα, άνοιξη 1950. Η «Ιουλία» δεν φαίνεται όμως για καράβι της γραμμής. Ο Φ. Κοζύρης (πρώτος από αριστερά) με τη φοιτητική συντροφιά του.

kozyris_pho031

Με την ίδια παρέα στη σκάλα της Αγίας Τριάδας, άνοιξη 1950.

koz_pho010

Μαθητές Η΄Γυμνασίου, φεύγοντας από τους Νέους Επιβάτες, άνοιξη 1949.

kozyris_pho028

Πάνω στον «Αλέκο», καλοκαίρι 1949.

Καλό καλοκαίρι.

Γιώργος Κουμαρίδης

Τα φουστανάκια

Τα φουστανάκια

Κάποτε, όχι πολλά χρόνια πριν, τα αγόρια φορούσαν φουστανάκια. Νεογέννητα αλλά και λίγο μεγαλύτερα, δίχρονα, ίσως και τρίχρονα. Τα έντυναν οι μανάδες τους. Η αφορμή για τη σημερινή ανάρτηση δόθηκε από μια φωτογραφία του πατέρα μου. Και καθώς στις συλλογές του ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη δε βρήκαμε πολλές παρόμοιες κάναμε μια μικρή γύρα σε φίλους και συγγενείς και μαζέψαμε λίγες. Βρήκαμε φωτογραφίες από τα πρώτα χρόνια του Μεσοπολέμου μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1950. Και γεωγραφικά από όλη τη Μακεδονία, τη Θεσσαλονίκη και τον Βόλο.

Θα θέλαμε να έχουμε μεγαλύτερο δείγμα, τόσο γεωγραφικά όσο και χρονολογικά για να μπορούμε να εξάγουμε περισσότερα συμπεράσματα. Είναι μια πρακτική που συμβαίνει κυρίως στην επαρχία ή και στην πόλη; Πότε περίπου σταματάει να εμφανίζεται; Σε ποια ηλικία τα αγόρια βάζουν παντελόνι;

Όσο για τους λόγους που οδηγούσαν σε αυτή την πρακτική. Ομολογούμε ότι δεν ψάξαμε σε βιβλία λαογραφίας για να δούμε αν αναφέρεται κάτι σχετικό. Εικάζουμε ότι ήταν λόγοι πρακτικοί που σχετίζονται με την ευκολία αλλαγής της πάνας που φορούσαν τα παιδιά καθώς και την ευκολία αυτοεξυπηρέτησης όταν πλέον απαλλάσσονταν από αυτήν. Δεκτά σχόλια και επεξηγήσεις. Όπως βέβαια και παρόμοιες φωτογραφίες για να αυξήσουμε το δείγμα.

kkyrou_foustania001

Ο Κλείτος Κύρου (γενν. 1921) στην αγκαλιά του πατέρα του, Θεσσαλονίκη, 1922 ή 1923

kp_001

Ο Κώστας Παπαγεωργίου (γενν. 1924), Εμπόριο Πτολεμαΐδας, 1925

fk001

Ο Φαίδων Κοζύρης (γενν. 1932) στην αγκαλιά της μαμάς του, Θεσσαλονίκη, 1932

tl_002_cut

tl_003

Ο Τάκης Λουκίδης (γενν. 1947), Νέα Ιωνία Βόλου, 1948

kamou_c

Ο Γιώργος Κάμος (γενν. 1951), Καρπερή Σερρών, 1952 ή 1953

kk_3 001_cut

Ο Κωστής Κουμαρίδης (γενν. 1953), Παλαιοχώρι Καβάλας, 1954 ή 1955

Θερμές ευχαριστίες στον Κωστή Κουμαρίδη, τον Τάκη Λουκίδη, τη Μαρία και τον Κοσμά Παπαγεωργίου και την Ναταλί Κάμου  για το υλικό και την έκθεση.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

 

 

 

Φίλοι δι’ αλληλογραφίας

Φίλοι δι’ αλληλογραφίας

Ο Φαίδων Κοζύρης (1932-2010) υπήρξε διαπρεπής ακαδημαϊκός νομικός με σταδιοδρομία στις ΗΠΑ και στην Ελλάδα. Το αρχείο του, ευγενική δωρεά της συζύγου του, Λίτσας, την οποία ευχαριστούμε θερμά για την έμπρακτη και διαρκή της υποστήριξη, περιέχει πλήθος τεκμηρίων σχετικά με την πλούσια σταδιοδρομία του και την προσωπική του ζωή, η οποία μοιράστηκε μεταξύ των ΗΠΑ και της Ελλάδας. 

koz_pho006

Ο Φ. Κοζύρης με τον Δ. Βακαλέρη στην κορυφή του Empire State Building τις πρώτες ημέρες μετά την άφιξη τους στις ΗΠΑ, 20.7.1954

Μία προσθήκη υλικού που έγινε μετά την ταξινόμηση και την περιγραφή του αρχείου απαρτιζόταν αποκλειστικά από φακέλους αλληλογραφίας που περιείχαν διπλωμένες επιστολές. Τους ανοίξαμε πριν από λίγο καιρό.

Πρόκειται για γράμματα που απαντούσαν σε μια αγγελία που είχε βάλει ο Φ. Κοζύρης στις αρχές της άνοιξης του 1955 στο γνωστό περιοδικό της εποχής Θησαυρός (δυστυχώς δεν καταφέραμε να εντοπίσουμε το τεύχος). Ο Φ. Κοζύρης, που είχε μεταβεί στο Σικάγο των ΗΠΑ τον προηγούμενο χρόνο για μεταπτυχιακές σπουδές, ζητούσε αλληλογραφία με Ελληνίδες, κατοίκους Αθήνας και Θεσσαλονίκης και ηλικίας όχι μεγαλύτερης από τη δική του (ήταν τότε 23 χρονών).

koz_pho003

Γιατί όμως να ενδιαφέρει το blog μία τέτοια αλληλογραφία; Απλά διότι η φιλία δι’ αλληλογραφίας ήταν για πάρα πολλά χρόνια μια ευρέως διαδεδομένη πρακτική επικοινωνίας. Κάτι καθημερινό μέσω του οποίου οι άνθρωποι, κυρίως οι νέοι και οι νέες, ενημερώνονταν, μάθαιναν γλώσσες, επικοινωνούσαν και έχτιζαν σχέσεις. Και γιατί τεκμήρια τέτοιου είδους μπορούν να βοηθήσουν την εξερεύνηση πτυχών της κοινωνικής ιστορίας και της ιστορίας των νοοτροπιών. Προφανώς σήμερα η πρακτική αυτή τείνει να εξαφανιστεί με τη διάδοση της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας και τη γιγάντωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Όχι, προφανώς και η φιλία δι’ αλληλογραφίας δεν ήταν το facebook της εποχής, όπως ίσως θα εμφανιζόταν σε ένα σημερινό πρόχειρο δημοσιογραφικό τίτλο. Το μέσο διαμορφώνει το μήνυμα. Και άλλωστε οι συνθήκες της Ελλάδας και του κόσμου το 1955 ήταν ολότελα διαφορετικές.

anasigrotisi_3

Φάκελος αλληλογραφίας με γραμματόσημα. Ανασυγκρότησις,

Ο Φ. Κοζύρης δεν δημοσιεύει στην αγγελία το πλήρες όνομα του. Υπογράφει σαν P. Kox, γράφει ότι είναι δικηγόρος και Ελληνοαμερικανός. Οι απαντήσεις που δέχθηκε μας φάνηκαν πολλές. Δέχθηκε 108 επιστολές. Οι περισσότερες ήταν όντως από τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα αλλά υπήρχαν και επιστολογράφοι από αλλά μέρη της Ελλάδας καθώς και από την Αίγυπτο, οι οποίες και διαμαρτύρονταν για αυτόν τον αποκλεισμό τους από την αγγελία. Περισσότερες οι μαθήτριες και οι φοιτήτριες και λιγότερες οι εργαζόμενες. Οι περισσότερες επιστολές έχουν γραφτεί με σωστή σύνταξη και ορθογραφία και ευανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα. Οι πιο πολλές ήταν σύντομες (1 ή 2 σελίδες) υπάρχουν όμως ορισμένες που φτάνουν τις 4 ή ακόμα και τις 6 σελίδες.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Μία ας πούμε τυπική απάντηση στην αγγελία του Κοζύρη είναι αυτή:

tipiki_1a

tipiki_1b

Ή αυτή:

tipiki_2

Οι κοπέλες αναρωτιούνται συχνά πως βρίσκουν το θάρρος να γράψουν σε έναν ξένο, φοβούνται μήπως φλυαρούν, περιγράφουν τον εαυτό τους και την οικογένειά τους, ζητάνε απάντηση και αγωνιούν μήπως το γράμμα τους πεταχτεί στον κάλαθο των αχρήστων. Πολλές αναρωτιούνται πως είναι οι ΗΠΑ και θέλουν να μάθουν περισσότερα για την χώρα ενώ ταυτόχρονα εικάζουν ότι ο Ελληνοαμερικανός θα θέλει να μαθαίνει νέα από την Ελλάδα. Αρκετές γράφουν ότι πάντα ήθελαν να αλληλογραφούν με κάποιον Έλληνα του εξωτερικού ενώ άλλες θέλγονται από το επάγγελμα του αγνώστου, επάγγελμα που συνεπάγεται υψηλό μορφωτικό επίπεδο.

logoi001

Η επιστολογράφος αριθμεί στη δεξιά σελίδα τους λόγους για τους οποίους γράφει στον άγνωστό της άνδρα.

Οι περισσότερες προφανώς και έχουν μια συστολή. Γράφει η Ματίνα Ι. από την Αθήνα «Όσο για τα αισθήματα μου, τα όνειρα μου, τις φιλοδοξίες μου και γενικά για τον εσωτερικό μου κόσμο πιστεύω να συμφωνήτε και εσείς ότι είναι πολύ νωρίς ακόμη για να σας μιλήσω». Αρκετές γράφουν ότι αν η επικοινωνία συνεχιστεί θα επιθυμούσαν ανταλλαγή φωτογραφιών. Είναι λίγες αυτές που στέλνουν φωτογραφία μαζί με την πρώτη επιστολή.

Αυτό που επαναλαμβάνεται συχνά όμως και που εξηγεί ίσως την διάδοση της φιλίας δι’ αλληλογραφίας είναι ένα αίσθημα μοναξιάς και απομόνωσης που φαίνεται ότι μοιράζονται αρκετές επιστολογράφοι. Σε μια Ελλάδα που τα ήθη είναι ακόμα πολύ αυστηρά και που οι ευκαιρίες επικοινωνίας με ανθρώπους του αντίθετου (ή και του ιδίου φύλου) για τα νεαρά κορίτσια μικρές, η επικοινωνία έστω και με αυτό τον μη άμεσο τρόπο είναι μια διέξοδος. Η οποία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα λόγω του τόπου κατοικίας του αγνώστου. Το όνειρο της μετανάστευσης υπάρχει άλλωστε σε αρκετές επιστολές και μέσω της αλληλογραφίας μπορεί να χτιστεί μία σχέση ή και, γιατί όχι, ένα δίκτυο.

monotonia001.jpg

monotonia002

monotonia_metana003.jpg

Στις παραπάνω επιστολές επαναλαμβάνεται το αίσθημα της μονοτονίας και της μοναξιάς, σχεδόν πανομοιότυπα. Στην τελευταία υπάρχει ταυτόχρονα και ο πόθος της μετανάστευσης στις ΗΠΑ.

Υπάρχει βέβαια ακόμα το όνειρο του έρωτα ή του γάμου. Δεν εμφανίζεται συχνά ρητά. Ορισμένες κοπέλες όμως το θέτουν από την αρχή. Πολλές όμως είναι οι επιστολές που νιώθεις ότι έστω και υπόρρητα και εφόσον χτιζόταν μια σχέση δεν θα έβλεπαν αρνητικά ένα τέτοιο ενδεχόμενο.         

                                                                                  erotas_1

erotas_2

erotas_3

koz_gamos_1a

koz_gamos_1b

Ο έρως και ο γάμος

Ο Κοζύρης απάντησε σε λίγες από αυτές λακωνικά, στέλνοντας μια κάρτα. Στο αρχείο σώζονται λίγες ανταπαντήσεις και δεν μπορέσαμε να διαπιστώσουμε στην υπόλοιπη αλληλογραφία του αρχείου αν όντως δημιουργήθηκε κάποια μακροχρόνια φιλία.

Πολλοί θα μπορούσαν να παρατηρήσουν πολλά άλλα στη σειρά αυτών των επιστολών. Εμείς πέρα από τα προαναφερόμενα θα σημειώσουμε τη γλώσσα. Μία γλώσσα αρκετά διαφορετική. Με ολοκληρωμένες προτάσεις, μάλλον ξεχασμένους συνδυασμούς επιθέτων και ουσιαστικών («ευγενικά αισθήματα», «ηθικές αρχές», «η ωραία μας Αθήνα») και διακριτικότητα. Μακριά από εμάς η άκριτη νοσταλγία του παρελθόντος. Καθώς όμως ασχολούμαστε με αυτό το παρελθόν καθημερινά χαιρόμαστε αν μπορούμε να αναδείξουμε μικρές, μικρής ίσως σημασίας, ιστορίες.

Θερμές ευχαριστίες στη Λίτσα Κοζύρη για την άδεια δημοσίευσης και στη Μαρία Κοκολογιάννη για τη βοήθειά της.

Γιώργος Κουμαρίδης

pen_wh

 

Η Θεσσαλονίκη ελεύθερη

Η Θεσσαλονίκη ελεύθερη

Κλέβω τον τίτλο από τις εκδηλώσεις που οργανώνονται τα τελευταία χρόνια για τον εορτασμό της απελευθέρωσης της Αθήνας από τους Γερμανούς που έγινε στις 12 Οκτωβρίου του 1944. Τον ίδιο μήνα αλλά με αρκετές μέρες καθυστέρηση, για την ακρίβεια στις 30,  ελευθερώθηκε και η Θεσσαλονίκη. Εκδηλώσεις γίνονται και στη Θεσσαλονίκη τα τελευταία χρόνια (όχι όμως του ανάλογου εύρους). Η φετινή ομιλία των εκδηλώσεων στη Θεσσαλονίκη αφορά το πανεπιστήμιο της πόλης στα χρόνια της Κατοχής και την αντίσταση των φοιτητών, των φοιτητριών και των καθηγητών του. Η αφίσα και η πρόσκληση της εκδήλωσης χρησιμοποιούν μία από τις πλέον γνωστές του φωτογραφικού αρχείου του Κλείτου Κύρου που στεγάζουμε στο ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη: ο Άνθιμος Χατζηανθίμου (γνωστός ως ποιητής με το όνομα Άνθος Φιλητάς) κατά τη διάρκεια κατάθεσης στεφάνου από την ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στην προτομή του ναυάρχου Βότση στις 25 Μαρτίου 1943.

Εμείς εδώ θα προσεγγίσουμε την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης μέσα από μια άλλη σημαντική συλλογή του ΕΛΙΑ. Αυτή του ψηφιοποιημένου παράνομου τύπου. Μια συλλογή που ο ίδιος ο Μάνος Χαριτάτος με πολύ κόπο και μεράκι συγκρότησε και η οποία έχει βοηθήσει πάρα πολλούς ερευνητές της περιόδου. Η συλλογή περιέχει εκατοντάδες τίτλους,  καλύπτει γεωγραφικά όλη την Ελλάδα (αλλά και την Αίγυπτο, όπου στρατιώτες του Ελληνικού Στρατού βρέθηκαν φυλακισμένοι στα «σύρματα» των Βρετανών) και πολιτικά όλο το φάσμα παρατάξεων και οργανώσεων (με προεξάρχοντα βέβαια τα έντυπα των εαμικών οργανώσεων).

Σήμερα θα δούμε την πορεία προς την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης μέσα από τα φύλλα τεσσάρων εφημερίδων. Πρόκειται για τις εφημερίδες Ελευθερία, Όργανο της Επιτροπής Περιοχής Μακεδονίας του ΕΑΜ,  Εθνική Φωνή, Όργανο του Συμβουλίου Πόλης του ΕΑΜ Θεσσαλονίκης, Λεύτερα Νιάτα, Όργανο του Συμβουλίου Περιοχής Μακεδονίας της ΕΠΟΝ και Έφοδος, Όργανο του Συμβουλίου Πόλης ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης. Η αντίσταση είναι στην κορύφωσή της και το κλίμα πολλές φορές είναι πανηγυρικό καθώς έχουν ήδη απελευθερωθεί πολλές περιοχές της χώρας. Οι γερμανικές δυνάμεις αποχωρούν και η απελευθέρωση της Μακεδονίας είναι πλέον πολύ κοντά. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα οι εφημερίδες πληροφορούν αλλά ταυτόχρονα προπαγανδίζουν και εμψυχώνουν. Με λόγο έντονα λυρικό (σύμφωνα με το λεξιλόγιο τόσο της εποχής όσο και της αριστερής παράταξης) οι εφημερίδες επικεντρώνονται στις πολεμικές εξελίξεις τόσο μέσα στην πόλη της Θεσσαλονίκης όσο και στην ευρύτερη περιοχή. Αναφέρονται ακόμη πολύ συχνά στις μάχες της αντίστασης εναντίον των δοσιλογικών οργανώσεων ενώ τα φύλλα αμέσως μετά την απελευθέρωση κάνουν λόγο για την ανοικοδόμηση της χώρας.

Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.36 1944-10-13 (1)Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.36 1944-10-13 (2)

Ξεκινάμε με το φύλλο της Ελευθερίας της 13ης Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα έχει απελευθερωθεί την προηγουμένη και η εφημερίδα μας πληροφορεί ότι η Επιτροπή ΕΑΜ Περιοχής Μακεδονίας απέστειλε σχετικό τηλεγράφημα προς τον «ηρωικό λαό των Αθηνώ». Στη δεύτερη σελίδα ειδήσεις για τη δράση του ΕΛΑΣ τόσο σε διάφορες περιοχές της Μακεδονίας όσο και μέσα στη Θεσσαλονίκη και μάλιστα στο κέντρο της πόλης, στην Εγνατία.

Ελευθερία ΕΑΜ Μακ. αρ.37 1944-10-22 (1)Ελευθερία ΕΑΜ Μακ. αρ.37 1944-10-22 (2)

Το φύλλο της 22ης Οκτωβρίου της ίδιας εφημερίδας αναφέρεται στην γνωστή επίθεση δοσιλογικών οργανώσεων στις περιοχές Νεάπολης,  Συκεών και Άνω Πόλης στις 16 του μήνα. Η επίθεση αναχαιτίστηκε από δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Στη δεύτερη σελίδα μαθαίνουμε για την εκκαθάριση του Κούκου Πιερίας, τόπου καταγωγής του Κισά-Μπατζάκ, καθώς και για την απελευθέρωση του Βόλου.

Εφοδος ΕΠΟΝ αρ.6 1944-10-23Εφοδος ΕΠΟΝ αρ.6 1944-10-23 (2)

Στην ίδια μάχη αναφέρεται και η Έφοδος της 23ης Οκτωβρίου, η οποία ως εφημερίδα της ΕΠΟΝ εκθειάζει και προπαγανδίζει τη δράση της νεολαίας, των επονιτών και των επονιτισσών, των αετόπουλων. Δίνονται αρκετές λεπτομέρειες για τη μάχη της Νεάπολης και ταυτόχρονα ειδήσεις από συγκεντρώσεις σε άλλες περιοχές της πόλης.

Λεύτερα Νιάτα αρ.24 1944-10-25 (1)Λεύτερα Νιάτα αρ.24 1944-10-25 (2)

Τα Λεύτερα Νιάτα, εφημερίδα και αυτή της ΕΠΟΝ, αναφέρονται με τη σειρά τους στη μάχη της Νεάπολης. Στο δεύτερο φύλλο μαθαίνουμε ότι η Νάουσα απελευθερώθηκε και ότι έχει ήδη ξεκινήσει ξανά η παραγωγή στα εκεί εργοστάσια. Τα Λεύτερα Νιάτα στο φύλλο αυτό τονίζουν το έργο της ανοικοδόμησης της χώρας, κάτι που το μαρτυρά και το μικρό χαρακτικό στην πρώτη σελίδα.

Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.38 1944-10-28 (1)Ελευθερία ΕΑΜ Παμ. αρ.38 1944-10-28 (2)

Το φύλλο της 28ης Οκτωβρίου της Ελευθερίας. Διπλή επέτειος για τη Θεσσαλονίκη. Στη δεύτερη σελίδα η απελευθέρωση της Κατερίνης, της Έδεσσας και της Κοζάνης, ο Χρυσοχόου (Αθάνασιος Χρυσοχόου, Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας κατά την Κατοχή και Γενικός Διοικητής Μακεδονίας λίγο πριν το τέλος της) στη φυλακή και η κατάληψη από τον ΕΛΑΣ του Σέδες και της Αρετσούς.

Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.7 1944-10-29 (1)Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.7 1944-10-29 (2)

Η Έφοδος της 29ης Οκτωβρίου είναι πανηγυρική. Την προηγουμένη είχε εορταστεί στην πόλη η τέταρτη επέτειος της κήρυξης του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Η ανταπόκριση από τις συγκεντρώσεις στις συνοικίες της Θεσσαλονίκης ουσιαστικά υποδηλώνει ότι η πόλη είναι ελεύθερη.

Εθνική Φωνή ΕΑΜ Θεσ-κη αρ.13 1944-10-31 (1)Εθνική Φωνή ΕΑΜ Θεσ-κη αρ.13 1944-10-31 (2)

Την επομένη της απελευθέρωσης. Η Εθνική Φωνή δίνει το χρονικό της κατάληψης της πόλης από τον ΕΛΑΣ καθώς και τους χαιρετισμούς ηγετικών στελεχών του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Στη δεύτερη σελίδα δημοσιεύονται ανακοίνωση της Εθνικής Πολιτοφυλακής για την κίνηση των πολιτών και διαταγή του ΕΛΑΣ για καταγραφή και επίσχεση των αυτοκινήτων της πόλης.

Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.8 1944-10-31 (1)Εφοδος ΕΠΟΝ Θεσ-κη αρ.8 1944-10-31 (2)

6 μέρες μετά. Η Έφοδος δημοσιεύει φωτογραφίες του ΕΛΑΣ στους δρόμους της Θεσσαλονίκης, μιλάει για την ανοικοδόμηση και κάνει απολογισμό της συνεισφοράς της νεολαίας στον απελευθερωτικό αγώνα.

Τα γερμανικά στρατεύματα φεύγοντας από την πόλη στις 29 Οκτωβρίου προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές στις εγκαταστάσεις του λιμανιού και ανατίναξαν επιταγμένα καΐκια και μικρά πλοία που ήταν αραγμένα στο λιμάνι και στην παραλία. Στο αρχείο του Παναγιώτη Αλμπάνη σώζονται δύο σπάνιες φωτογραφίες που αποτυπώνουν τις καταστροφές αυτές.

elia_albanis0001_cut

elia_albanis0002_cut

Ο επετειακός Οκτώβρης της Θεσσαλονίκης.

Καλό φθινόπωρο.

Γιώργος Κουμαρίδης