Τα μπαράκια

Τα μπαράκια

Η σημερινή ανάρτηση ίσως ξενίσει. Το blog όμως προσπαθεί στη μικρή του πορεία να αναδείξει πτυχές του «καθημερινού» και του «εφήμερου» (για να θυμηθούμε τον Μάνο Χαριτάτο στον οποίο χρωστάμε ανάμεσα σε πολλά άλλα την ανάδειξη του πεδίου αυτού). Εδώ όμως δεν θα μεταφερθούμε στον αγαπημένο 19ο αιώνα του Μάνου αλλά στον ύστερο 20ο. Συγκεκριμένα στη δεκαετία του 1980, (η οποία έχει τις μέρες αυτές την τιμητική της) όταν στην Ελλάδα καθιερώνονται νέοι τόποι διασκέδασης που υπήρξαν ταυτόχρονα πεδία συγκρότησης μιας διακριτής νεανικής κουλτούρας και ταυτότητας. Ένας από αυτούς ήταν τα μπαράκια.

Tα καμπαρέ είναι μακριά. Οι μπουάτ είναι κάτι εντελώς άλλο. Διαφορετικά από τα καφέ (αν και κάποια είναι καφέ-μπαρ) και σίγουρα αντιστάθμισμα στις ντισκοτέκ που βιώνουν την εποχή εκείνη μέρες δόξας. Τα μπαράκια (ή σε κάποιες περιπτώσεις παμπ, λέξη που μάλλον δεν επικράτησε) είναι γέννημα της ιδιαίτερης αυτής δεκαετίας. Τόπος διασκέδασης και κοινωνικοποίησης κυρίως νεανικών στρωμάτων, τα μπαράκια γίνονται στέκια, όπου κάποιος ή κάποια ακούει μουσική (συχνά ροκ), χορεύει (λίγο), φλερτάρει, πίνει, κοινωνικοποιείται (αν και το ρήμα αυτό παραμένει πολύ θεωρητικό για να αποδώσει τη συγκεκριμένη δράση και είναι μάλλον μεταγενέστερο της εποχής). Ταυτόχρονα προκαλούν συζητήσεις και αναλύσεις. Η εξατομικευμένη διασκέδαση συνδέεται από τότε με ένα κενό νοήματος για να φτάσουμε λίγα χρόνια αργότερα να διαβάζουμε σε τοίχους συνθήματα για τα «μπαρ της αλλοτρίωσης». Τα μπαράκια γίνονται ακόμη τίτλος (σημαντικού) δίσκου.

277_1_germanos-mparakia

Υλικά κατάλοιπα αυτής της εμφάνισης λίγα. Εμείς εντοπίσαμε ορισμένα σε κάποια «εναλλακτικά» περιοδικά που εκδίδονταν την εποχή εκείνη στη Θεσσαλονίκη. Ας μας συγχωρήσουν οι φίλοι εκτός Θεσσαλονίκης για τη μικρή αυτή προτίμηση. Διαφημίσεις με λιτή αισθητική σε περιοδικά με κοινό μάλλον υψηλού μορφωτικού επιπέδου (φοιτητές, νέοι εργαζόμενοι, πανεπιστημιακοί). Τα μπαρ που εντοπίσαμε βρίσκονταν στην οδό Προξένου Κορομηλά ή στην περιοχή κοντά στον Λευκό Πύργο (τις δύο περιοχές που συγκέντρωσαν πολλά μπαρ την εποχή εκείνη). Άλλοι χώροι, η πλατεία Ναβαρίνου και η οδός Παύλου Μελά. Κάποια υπάρχουν ακόμη. Χειμώνας είναι, το σηκώνει ένα ποτό.

banal_ianos

Ιανός, τχ. 1 (Ιούνιος-Ιούλιος 1982)

 

banal_prooptiki

Προοπτική, Επιθεώρηση Κοινωνικής Κριτικής και Πολιτικής Παρέμβασης, τχ. 4 (Φλεβάρης 1982). Το Banal υπήρξε από τα πρώτα μπαρ στη Θεσσαλονίκη.  Για περισσότερα (που σχετίζονται γενικότερα με τη σημερινή ανάρτηση) εδώ.

don_kichotis_parodos

Πάροδος , περιοδικό φοιτητών της Φιλοσοφικής, τχ. 6 (Γενάρης 1984)

 

lucky_ianos

Πάροδος, περιοδικό φοιτητών της Φιλοσοφικής, τχ. 6 (Γενάρης 1984)

lucky_oikotopia

Οικοτοπία, τχ. 7 (Μάρτιος 1990)

 

concerto_oikotopia

Οικοτοπία, τχ. 6 (Ιανουάριος 1990)

 

de_facto_parodos

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 2 (Φεβρουάριος 1984)

 

enallax_en_oiko0001

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 5-6 (Δεκέμβριος 1985)

 

 

lotos_parodos

Πάροδος, περιοδικό φοιτητών της Φιλοσοφικής, τχ. 6 (Γενάρης 1984)

 

flou_en_oiko

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 5-6 (Δεκέμβριος 1985)

 

flou2_en_oiko

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ.2 (Φεβρουάριος 1984)

 

time_out_en_oiko

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 4 (Νοέμβριος 1984)

 

time_out_prooptiki0001

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 5-6 (Δεκέμβριος 1985)

 

Βοήθεια για την ανάρτηση προσέφερε το Νίκος Σουλιώτης «Μπαράκια» στο Βασίλης Βαμβακάς, Παναγής Παναγιώτοπουλος (επιστημονική επιμέλεια) , Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80. Κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό, β΄ έκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2014

 

Γιώργος Κουμαρίδης

ευχές εργαζομένων

Οι ευχετήριες κάρτες τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σε μεγάλο βαθμό ηλεκτρονικές ή έχουν εκλείψει. Πριν καιρό, ψάχνοντας ένα αρχείο πέσαμε πάνω σε ορισμένες μικρές ευχετήριες κάρτες που τράβηξαν την προσοχή μας. Τις μοιραζόμαστε σήμερα μαζί σας χωρίς πολλά σχόλια, εν είδει εορταστικής ανάρτησης.

 

euxes_konstantopoulos0009_s

 

 Η διανομή τέτοιων καρτών ήταν μία συνήθης πρακτική ορισμένων κατηγοριών εργαζομένων που έρχονταν σε άμεση επαφή με τους ενοίκους ενός σπιτιού. Φαίνεται ότι η πρακτική αυτή διατηρήθηκε μέχρι και τη δεκαετία του 1960. Αποτυπώνει τη διαφορετική σχέση των εργαζομένων αυτών με τους άμεσα εξυπηρετούμενους τούς και αντανακλά μία διαφορετικού είδους οργάνωση της πόλης και των λειτουργιών της  (ανάμεσα σε άλλα  εμπεριείχε και μία σχετική σταθερότητα της εργασίας).

euxes_konstantopoulos0007

Διανομείς των τηλεγραφημάτων τηλεφωνικών προσκλήσεων (το παρελθόν ως ξένη χώρα).

Η πρακτική ενείχε βέβαια και την προοπτική από την πλευρά των εργαζομένων της ενίσχυσης του μικρού μάλλον εισοδήματός τους καθώς ήταν πολλοί εκείνοι οι ένοικοι οι οποίοι σε ανταπόδοση των ευχών δίνανε μία βοήθεια, συνήθως χρηματική ή σε είδος.

euxes_konstantopoulos0008

Με τη σειρά μας να ευχαριστήσουμε για τη στήριξη στο blog και να  ευχηθούμε χρόνια καλά.

euxes_konstantopoulos0010

 

Γιώργος Κουμαρίδης με τη βοήθεια της Μαργαρίτας Καλαφάτη

Το καπέλο και η μειονότητα

Η ένδυση αποτέλεσε ένα από τα πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας που ποικίλες εξουσίες προσπάθησαν να ελέγξουν. Μέσω αυστηρών κανόνων ένδυσης ρυθμίστηκαν και επικυρώθηκαν ιεραρχίες, διαφοροποιήσεις, αποκλεισμοί. Ελέγχθηκε το σώμα. Ταυτόχρονα, η ένδυση αποτέλεσε προνομιακό πεδίο της εμφάνισης της αλλαγής. Πιο σπάνια στις προνεωτερικές κοινωνίες, με μεγαλύτερη συχνότητα τους τελευταίους τρεις αιώνες η ένδυση συνδέθηκε με το νέο, το διαφορετικό, ακόμη και το επαναστατικό.

Τη σημερινή ανάρτηση θα την απασχολήσει η υποχρεωτική αλλαγή στο ένδυμα κεφαλής, η εισαγωγή ουσιαστικά του «δυτικού» καπέλου στην Τουρκία τη δεκαετία του 1920, μέρος μόνο των σαρωτικών μεταρρυθμίσεων που ο Κεμαλισμός προσπάθησε να εφαρμόσει τα πρώτα χρόνια της κυριαρχίας του.  Ο χώρος της  Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε γνωρίσει στα μέσα του 19ου αιώνα μία άλλη αλλαγή στο ένδυμα κεφαλής, την εισαγωγή του φεσιού. Το φέσι συνδέθηκε τότε με ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων που σκοπό είχε τον εκσυγχρονισμό της Αυτοκρατορίας. Ταυτόχρονα η εισαγωγή του είχε έντονα εξισωτικά κοινωνικά χαρακτηριστικά. Στις αρχές όμως της δεκαετίας του 1920 για τους ιθύνοντες της νέας Τουρκικής Δημοκρατίας το φέσι μαζί με το παραδοσιακό τρόπο ένδυσης αποτελούσαν αναχρονισμό ο οποίος έπρεπε να εξαλειφθεί.

Στις 25 Νοεμβρίου 1925 το Τουρκικό Κοινοβούλιο πέρασε ένα νόμο σύμφωνα με τον οποίο όλοι οι άνδρες της χώρας που φορούσαν καπέλο σε δημόσιους χώρους θα έπρεπε να φοράνε «δυτικού» τύπου καπέλο. Η εμφάνιση με παραδοσιακό καπέλο (φέσι ή τουρμπάνι) επέφερε βαριές κυρώσεις. Ο ίδιος ο Κεμάλ Ατατούρκ περιόδευσε στη χώρα για να προωθήσει την αλλαγή. Ο «νόμος του καπέλου» προκάλεσε αντιδράσεις και εκδηλώσεις διαμαρτυρίας οι οποίες καταπνίγηκαν άμεσα και βίαια  (σημειώθηκαν αρκετές εκτελέσεις πολιτών).

mustafa-kemal-fedora

Ο Κεμάλ Ατατούρκ με ρεπούμπλικα.

sapka-kanunu_352960

Τούρκοι χωρικοί με «δυτικού» τύπου καπέλα.

Η αλλαγή αυτή επηρέαζε όπως ήταν αναμενόμενο τη μουσουλμανική μειονότητα της δυτικής Θράκης, στους κόλπους της οποίας μαινόταν εκείνη την εποχή ένας διαφορετικός πόλεμος. Με την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας πολλοί μουσουλμάνοι (ανάμεσα τους και ο τελευταίος οθωμανός σεϊχουλισλάμης, Μουσταφά Σαμπρί) που διαφωνούσαν με τις αλλαγές που αυτή έφερε βρήκαν καταφύγιο στη δυτική Θράκη, ο μουσουλμανικός πληθυσμός της οποίας θεωρούνταν αρκετά συντηρητικός. Σε όλη τη δεκαετία του 1920 τόσο οι συντηρητικοί μουσουλμάνοι που δεν αναγνωρίζουν την Τουρκική Δημοκρατία όσο και οι οπαδοί του Κεμαλισμού προσπαθούν να ισχυροποιήσουν τη θέση τους μέσα στη μειονότητα.

Θα παρουσιάσουμε εδώ τα σχετικά τεκμήρια που προέρχονται από το πλούσιο αρχείο του Χαρίσιου Βαμβακά, βουλευτή του Οθωμανικού Κοινοβουλίου, πρώτου Γενικού Διοικητή Δυτικής Θράκης,  Δημάρχου Θεσσαλονίκης και Γερουσιαστή (είναι κρίμα που δεν διασώζονται πολλά προσωπικά αρχεία σημαντικών πολιτευτών της Μακεδονίας). Πρόκειται για ορισμένες «ρήτρες» που στάλθηκαν από τον Μουφτή Κομοτηνής Μεχμέτ Νεβζάτ στον Βαμβακά, αντιπρόεδρο τότε της Γερουσίας, τον Φεβρουάριο του 1930. Ο Βαμβακάς τις προώθησε με τη σειρά του στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο. Οι «ρήτρες», ουσιαστικά θρησκευτικής χροιάς γνωμοδοτήσεις, αφορούν κυρίως την «πιλοφορίαν» μελών της μουσουλμανικής μειονότητας και τις ποινές που αυτή πρέπει να επιφέρει. Τα τεκμήρια είναι γραμμένα στα παλαιοτουρκικά και ακολουθούν οι μεταφράσεις τους.

vamvakas_6_60001

Επιστολή του Επιθεωρητή Μειονοτήτων, Κ. Στυλιανόπουλου, στον Βαμβακά.

vamvakas_6_60002

Επιστολή του Μουφτή Κομοτηνής, Μεχμέτ Νεβζάτ, στον Βαμβακά.

vamvakas_6_60005

vamvakas_6_60006

«Ρήτρα» και μετάφρασή της σχετικά με τον διορισμό θρησκευτικού αρχηγού των μουσουλμάνων «τελούντων υπό την διακυβέρνησιν χριστιανικών κρατών». Αυτός δεν πρέπει να εκλέγεται αλλά να διορίζεται «ίνα μη δίδεται αφορμή διενέξεων μεταξύ των μουσουλμάνων»

vamvakas_6_60007

vamvakas_6_60008

vamvakas_6_60009

vamvakas_6_60010

Οι μεταφράσεις των «ρητρών».

Γίνεται εμφανής μέσα από τις κανονιστικές αυτές γνωμοδοτήσεις η προσπάθεια της θρησκευτικής και της κοινοτικής ηγεσίας της μειονότητας να αποτρέψει  μέσω αυστηρών ποινών τη χρήση του «δυτικού» τύπου καπέλου. Αν κάποιος μουσουλμάνος «ασχημονών φορέση επί της κεφαλής του πίλον απίστου» ο μουσουλμάνος αυτός πρέπει να ανανεώσει την πίστη και το γάμο του. Το ίδιο πρέπει να κάνει αν φορέσει «πίλον ον ειδικώς φέρουσιν οι μη μουσουλμάνοι». Στη ρήτρα με αριθμό 4 αναφέρεται ότι όσοι μουσουλμάνοι «εκτός Τουρκίας ακολουθούντες τα ίχνη της εν Αγκύρα αθρήσκου Κυβερνήσεως, επιβαλούσης βία εις τον εν Τουρκία πληθυσμόν την πιλοφορίαν, φέρουσι οικειοθελώς πίλον μιμούμενοι τους «Κεμαλικούς» … «θεωρούνται κατά το ιερόν δίκαιον εξωμόται». Και συνεχίζει η ρήτρα βεβαιώνοντας ότι «κατά δε τον ενταφιασμόν αυτών δεν είνε δυνατόν να τελεσθώσι διατυπώσεις της μουσουλμανικής θρησκείας». Τέλος στη ρήτρα 7 γίνεται αναφορά σε νέους μουσουλμάνους που «πιλοφορούσι» και προτρέπουν κι άλλους να κάνουν το ίδιο. Για τους συγκεκριμένους σύσσωμη η κοινότητα των Ιεροδιδασκάλων της Κομοτηνής αποφασίζει να «εφαρμοσθώσι πλήρως αι ιερονομικαί διατάξεις».

vamvakas_6_60011

Η τελευταία  «ρήτρα»

Σύμφωνα δε με την τελευταία «ρήτρα» απαγορεύεται στους θρησκευτικούς λειτουργούς της μειονότητας (ιεροδιδασκάλους, ιμάμηδες, χατίπηδες, μουεζίνιδες) να παρευρίσκονται σε κοινωνικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις που προσκαλείται «έστω και εις των πιλοφορούντων Τούρκων». Αν οι λειτουργοί προσπαθήσουν να απομακρύνουν τον «πιλοφορούντα» αλλά κάτι τέτοιο δεν συμβεί οφείλουν να αποχωρήσουν. Σε αντίθετη περίπτωση «οι παραβάται θέλουσιν απολύεσθαι των καθηκόντων αυτών».

Η δύναμη του καπέλου.

Γιώργος Κουμαρίδης

Φοιτητικά περιοδικά και ΑΠΘ

Φοιτητικά περιοδικά και ΑΠΘ

Φέτος το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης γιορτάζει τα 90 χρόνια από το πρώτο έτος λειτουργίας του. Έχουν μάλιστα προγραμματιστεί εκδηλώσεις όπως η έκθεση φωτογραφίας που ξεκίνησε το καλοκαίρι και θα διαρκέσει έως τις 15 Οκτωβρίου (για λεπτομέρειες εδώ). Η σημασία του πανεπιστημίου, που σήμερα είναι το πιο μεγάλο της χώρας, είναι για τη ζωή της Θεσσαλονίκης κομβική. Σε κάθε επίπεδο, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτιστικό.

Εδώ θα μας απασχολήσει κυρίως η σημασία του πανεπιστημίου για την πολιτιστική και την εκδοτική ζωή της Θεσσαλονίκης και πιο συγκεκριμένα τα φοιτητικά περιοδικά. Τόσο προπολεμικά όσο και αμέσως μετά τον πόλεμο η εκδοτική κίνηση της πόλης συνδέεται στενά με το πανεπιστήμιο, με καθηγητές και φοιτητές του. Μια ματιά στις βιβλιογραφικές εργασίες του Ντίνου Χριστιανόπουλου και κυρίως στην εργασία του «Εκδόσεις» στο Επιτροπή Εορτασμού Πεντηκονταετηρίδος της Θεσσαλονίκης,  Θεσσαλονίκη 1912-1962, Θεσσαλονίκη, χ.χ., σ. 489-527, όπου καταγράφει και τις μη λογοτεχνικές εκδόσεις, επιβεβαιώνει τη θέση αυτή. Ζητούμενο βέβαια παραμένει μια νέα συστηματική βιβλιογραφική έρευνα για τις εκδόσεις στη Θεσσαλονίκη που θα εμπλουτίσει τις υπάρχουσες εργασίες δίνοντας σημαντικά στοιχεία για την ιστορία της πόλης.

Ο περιοδικός τύπος που σχετίζεται με το πανεπιστήμιο χωρίζεται κυρίως σε δύο κατηγορίες. Από τη μια οι διάφορες επιστημονικές επετηρίδες και τα επιστημονικά περιοδικά που εκδίδουν οι σχολές και τα τμήματα. Από την άλλη τα φοιτητικά περιοδικά. Περιοδικά συχνά βραχύβια, με ποικιλία ύλης, βήμα και πεδίο τριβής νεανικών φωνών και ανησυχιών. Επιστημονικά, λογοτεχνικά, πολιτικά, συνδικαλιστικά, ποικίλης ύλης. Άλλα πιο φροντισμένα, κάποια αυτοσχέδια. Θα άξιζε να γίνει μία συστηματική προσπάθεια καταγραφής τους.

Στις συλλογές μας αυξάνονται σταδιακά παρόμοια αποκτήματα για τα οποία χαιρόμαστε ιδιαίτερα. Ορισμένα από αυτά θα σας παρουσιάσουμε εδώ. Σαν μια στιγμή μέσα στην ιστορία των χιλιάδων φοιτητών που έμαθαν, ερωτεύθηκαν και έζησαν στο πανεπιστήμιο αυτό.

Το πιο γνωστό ίσως φοιτητικό περιοδικό που ξεπήδησε μέσα από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης τον καιρό της κατοχής και ίσως ένα από τα γνωστότερα και πλέον επιδραστικά ελληνικά νεανικά περιοδικά ήταν το Ξεκίνημα, έκδοση του Εκπολιτιστικού Ομίλου Πανεπιστημίου. Στις σελίδες του περιοδικού ξεχωρίζει το όνομα του «αρχισυντάκτη» Μανόλη Αναγνωστάκη καθώς και άλλων συνεργατών του όπως του Θανάση Φωτιάδη, του Κλείτου Κύρου, του Πάνου Θασίτη.

xekinima_9-10_front

Στα 1946 το Δελτίο του Συλλόγου των Φοιτητών της Φυσικομαθηματικής Σχολής & Χημείας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης λειτουργεί κυρίως σαν βοήθημα όπως φαίνεται από τα περιεχόμενά του.

deltio_fis0001

Ενημερωτικό κυρίως χαρακτήρα είχε το Δελτίον Συλλόγου Διεθνών Σχέσεων Φοιτητών Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εδώ άδετο τεύχος του 1961.

deltion_diethno

Το 1955 κυκλοφορεί το περιοδικό Τα Φοιτητικά Γράμματα της Θεσσαλονίκης, έκδοση της Επιμορφωτικής Φοιτητικής Ενώσεως Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ποικίλη ύλη που περιλαμβάνει και λογοτεχνία με ένα διήγημα του Βασίλη Βασιλικού.

foititika_grammata0001

Περιοδικό  με παρόμοιο τίτλο είναι τα Φοιτητικά Γράμματα έκδοση της Φοιτητικής Ένωσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου με αρχισυντάκτη τον Βίκτωρα Νέτα. Το τεύχος 13 είναι από το 1959.

foititika_grammata0002

Ο εφημεριδόσχημος Σπουδαστικός Κόσμος, κυκλοφόρησε το 1963  με διευθυντή και αρχισυντάκτη τον Ι. Ανδρέαδη. Ανάμεσα στους συνεργάτες του βρίσκουμε τον Κωστή Μοσκώφ και τον Άλκη Σαχίνη.

spoud_kosmos_full

Οι Μήνες εκδόθηκαν αρχικά το 1962 από το Σύλλογο Φοιτητών Φιλοσοφικής. Περιείχαν μελέτες, ελληνική και μεταφρασμένη λογοτεχνία, κριτική. Εδώ τεύχος του 1965.

mines0001

Μεταπολιτευτικά άνθησε το έντονα πολιτικοποιημένο φοιτητικό περιοδικό. Ανάμεσά τους οι Νέοι Αγώνες, Περιοδική Έκδοση του Συλλόγου Φοιτητών Φιλοσοφικής και Ι.Ξ.Γ. με αρχισυντάκτη τον Κλέαρχο Τσαουσίδη. Εδώ το τεύχος 2 με ημερομηνία έκδοσης 17 Νοέμβρη 1975.

neoi_agones

Τον Φεβρουάριο του 1977 εκδίδεται το πρώτο τεύχος του Η εξέγερση είναι δίκαια, σπουδαστικό περιοδικό για μια προλεταριακή αριστερά. Το περιοδικό διευθύνεται από συντακτική επιτροπή και στην πρώτη του σελίδα έχει προμετωπίδα τη φράση «Το προλεταριάτο πρέπει ν’ ασκήσει παντού την εξουσία του, ΜΑΟ».

eksegersi0001

Το Χωρίς Ρεκόρ, έκδοση της Συσπείρωσης ΤΕΦΑΑ κυκλοφόρησε για πρώτη φορά τον 1985. Με έντονα κριτική διάθεση και αντισυμβατική ματιά πάνω στο ζήτημα των Ολυμπιακών Αγώνων το τεύχος 4 του 1988.

xoris_rekor0001

Τα σκυλάκια του Παυλώφ, περιοδικό που εκδίδεται στο στέκι της παλιάς ΦΛΣ εκδόθηκαν για πρώτη φορά μάλλον στα τέλη του 1986 ή στις αρχές του 1987.  Στη συλλογή μας εντοπίστηκαν τέσσερα πολυσέλιδα τεύχη  από τον Απρίλη του 1987 έως τον Απρίλη του 1989. Με έντονο το στοιχείο της αυτονομίας στις σελίδες του, το περιοδικό συμμετείχε με δική του εκπομπή στο Ράδιο Ουτοπία,  ένα σημαντικό εγχείρημα αυτοδιαχειριζόμενης ραδιοφωνίας στη Θεσσαλονίκη στα τέλη της δεκαετίας του 1980.

ta_skilakia_tou_pavlof0001

Την ίδια περίπου εποχή εκδίδεται το πρώτο τεύχος της Μανούβρας, περιοδικού που βγαίνει στο Στέκι Βιολογικού. Συλλογική, αυτοσχέδια δουλειά που αποτυπώνει τον ελευθεριακό χαρακτήρα του Στεκιού, το οποίο υπάρχει ακόμα.

manouvra0001

Ιστορίες παρεών, συλλογικοτήτων, κοινωνικών αγώνων, προσωπικών διαδρομών, φιλοδοξιών, συγκρούσεων και πολλών άλλων γίνονται ορατές και μπορούν να αφηγηθούν μέσα από την ιστορία των «μικρών» εντύπων. Μην τα πετάτε.

Γιώργος Κουμαρίδης

η λησμονημένη

Υπήρξε βασική πηγή γνώσης για πολλά χρόνια. Επένδυση της ελληνικής οικογένειας στη μόρφωση των παιδιών της. Ελληνική ή μεταφρασμένη από ξένες, κυριάρχησε για ένα περίπου αιώνα ως το πρώτο καταφύγιο για την άντληση πληροφοριών, για τον εμπλουτισμό γνώσεων, για την αρχή της έρευνας.

Η εγκυκλοπαίδεια σήμερα ξεχάστηκε. Σε όποια σπίτια υπάρχει ακόμη, πιάνει χώρο. Η χρηστική της αξία έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό ξεπεραστεί. Δύο νέες λέξεις είναι αυτές που πλέον αποτελούν την πύλη για την γνωριμία με το άγνωστο: βικιπαίδεια και γκουγκλάρω. Εμείς δεν θα ασχοληθούμε περαιτέρω με την αλλαγή αυτή. Καθώς όμως έχουμε διασώσει ορισμένες εγκυκλοπαίδειες στη βιβλιοθήκη μας θα δώσουμε ορισμένες στιγμές αυτής της πορείας, η οποία έχει πλέον ιστορικό ενδιαφέρον. Για την ιστορία του ελληνικού βιβλίου, για την ιστορία των επιστημών στην Ελλάδα, για την ιστορία της γλώσσας.

Το «Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ελευθερουδάκη» και η «Εγκυκλοπαίδεια του Πυρσού» (μετέπειτα «Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια του Δρανδάκη») υπήρξαν δύο τεράστια εκδοτικά εγχειρήματα του Μεσοπολέμου. Κινητοποίησαν εκατοντάδες επιστήμονες καθώς και πολυπληθές τεχνικό και εργατικό δυναμικό. Θεωρήθηκαν πολύ επιτυχημένα εγχειρήματα, τόσο ως προς το επιστημονικό όσο και ως προς το αισθητικό τους μέρος. Χτίζοντας ταυτόχρονα ένα δίκτυο πωλήσεων με αντιπροσώπους και κυκλοφορώντας ανά τεύχη ή χρησιμοποιώντας την τεχνική των δόσεων μπόρεσαν να πλησιάσουν το αναγνωστικό κοινό της εποχής. Η έκδοσή τους άλλαξε το τοπίο της ελληνικής εκδοτικής παραγωγής.

Το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη άρχισε να κυκλοφορεί το 1927 και η έκδοση του ολοκληρώθηκε το 1931, όταν κυκλοφόρησε ο δωδέκατος τόμος. Πλούσια εικονογραφημένο με χάρτες, σχέδια και εικόνες, ήταν φθηνότερο από τον Πυρσό και μικρότερου μεγέθους. Ανάμεσα στους συνεργάτες του βρίσκουμε κορυφαία ονόματα των τεχνών και των επιστημών όπως ο Στίλπων Κυριακίδης, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, η Αγγελική Χατζημιχάλη, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Γεώργιος Χατζιδάκις, ο Φώτης Κόντογλου.

elef_tit0001_c

elef_in0001

 

Η Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια ιδρύθηκε το 1926 από τον δημοσιογράφο Παύλο Δρανδάκη και την έκδοση της ανέλαβε η Πυρσός Α.Ε. Εκδόσεων και Γραφικών Τεχνών, θυγατρική της εταιρείας Π.Γ. Μακρής & Σία. Η έκδοσή της ολοκληρώθηκε το 1934 όταν εκδόθηκε ο εικοστός τέταρτος τόμος. Η εγκυκλοπαίδεια ακολούθησε το πρότυπο της Encyclopaedia Brittanica και είχε και αυτή πλήθος επιφανών και άξιων συνεργατών.

meg_pirsos

 

vivliario 001

vivliario_int

βιβλιάριο συνδρομητή του γιατρού, πολιτικού και σημαντικού εκπροσώπου του ποντιακού ελληνισμού, Θεοφύλακτου Θεοφυλάκτου

 

 

Η εγκυκλοπαίδεια εκδόθηκε ξανά, ενημερωμένη με συμπληρώματα, τη δεκαετία του 1950 από συγγενείς του Παύλου Δρανδάκη, ο οποίος είχε κρατήσει ορισμένα δικαιώματα τα οποία και κέρδισε σε δίκη.

meg_dandrakis

Μεταπολεμικά η δημόσια εκπαίδευση επεκτείνεται, φθάνει σε μεγαλύτερες ομάδες πληθυσμού, όλο και περισσότεροι άνθρωποι μαθαίνουν γράμματα. Η άνοδος του βιοτικού επιπέδου μαζί με την προοπτική κοινωνικής ανόδου μέσω της μόρφωσης (σταθερή επιλογή της ελληνικής οικογένειας) διαμορφώνουν νέο αγοραστικό κοινό για τους εκδότες. Περισσότερες εκδόσεις, όχι πάντοτε το ίδιο ποιοτικές, τουλάχιστον αναφορικά με τις εγκυκλοπαίδειες και τα ποικίλα εγκυκλοπαιδικά έργα που κυκλοφορούν (οδηγοί υγείας, ζωγραφικής, τέχνης, γεωγραφίας)..

Το Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν, Έκδοσις της Εγκυκλοπαιδικής Θεώρησης Ήλιος, πιο γνωστό ως το «Λεξικό του Ήλιου» άρχισε να εκδίδεται το 1945. Συνολικά κυκλοφόρησαν 18 τόμοι ενώ φαίνεται ότι έγινε και δεύτερη έκδοση που ολοκληρώθηκε το 1960. Γραμμένο και αυτό στην καθαρεύουσα, όπως άλλωστε τόσο ο «Ελευθερουδάκης» όσο και ο «Πυρσός», υπήρξε αρκετά επιτυχημένο αν και ποτέ δεν έφτασε τη φήμη τους.

ilios_itle0001

ilios_in

Το 1963 ξεκίνησε η έκδοση της Πάπυρος – Λαρούς, η οποία και ολοκληρώθηκε το 1968. Κυκλοφόρησαν συνολικά 12 τόμοι και τρία συμπληρώματα. Η εγκυκλοπαίδεια έφερε τον τίτλο Γενική Παγκόσμιος Εγκυκλοπαίδεια μετά πλήρους λεξικού της ελληνικής γλώσσης. Η βάση της ήταν η Grand Larousse Encyclopedique προσαρμοσμένη και εμπλουτισμένη για το ελληνικό κοινό.

papiros_larous_1963

 

Το έργο σημείωσε εκδοτική επιτυχία και επανεκδόθηκε αρκετές φορές. Στη δεκαετία του 1980 κυκλοφορούσε πλέον ως Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάνικα.

papiros_larous+_c

 

Άλλες γνωστές εγκυκλοπαίδειες ήταν η Δομή και η Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια του Χάρη Πάτση, που κυκλοφόρησαν στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Την ίδια περίοδο κυκλοφόρησε και η Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. Τα επόμενα χρόνια κυκλοφόρησε πλήθος εγκυκλοπαιδικών έργων από διάφορους εκδότες με άνιση όμως ποιότητα.

paideia0001

ginaika0001

DOMI 001

Διαφήμιση της Δομής στο οπισθόφυλλο του περιοδικού Ε της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας, 14.1.1996. Κύκνειο, μάλλον, άσμα.

 

Άχαρη από πλευράς μεγέθους, άνιση από άποψη έκδοσης και περιεχομένου, αποθαρρυντική για πολλούς, η ελληνική εγκυκλοπαίδεια έπαιξε για αρκετά χρόνια το ρόλο της. Αυτόν της πρώτης αναφοράς, της αφετηρίας. Σήμερα τον ρόλο αυτό τον κρατάνε άλλοι.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

τρία Αρχεία μιλούν για σχολεία της Θεσσαλονίκης

Η σημερινή ανάρτηση σχετίζεται με μία εκδήλωση.

Με αφορμή την ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΡΧΕΙΩΝ, την Πέμπτη 9 Ιουνίου 2016, τρία Αρχεία της Θεσσαλονίκης μιλούν για Σχολεία της πόλης, μέσα από τεκμήρια και χάρτες. Συγκεκριμένα, το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας (ΙΑΜ), το Αρχείο Χαρτογραφικής Κληρονομιάς (ΑΧΑΚ) και το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ) ενώνουν τις δυνάμεις τους, ανοίγουν τα αρχεία τους και γιορτάζουν. Σας καλούμε στον χώρο του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, Βασιλίσσης Όλγας 108, Βίλα Καπαντζή, από τις 11:00 έως τις 19:00 σε μια πρώτη γνωριμία με τον κόσμο των αρχείων και των χαρτών. Ελάτε να συζητήσουμε για τη σημασία των αρχείων, το παρόν και το μέλλον τους, την αξία τους. Ενημερωθείτε για τις συλλογές μας, ρωτήστε μας για το πώς μπορείτε να τις χρησιμοποιήσετε και μάθετε γιατί δεν πρέπει να πετάξετε εκείνα τα παλιά χαρτιά του παππού.

Το 2007 το Διεθνές Συμβούλιο Αρχείων καθιέρωσε την 9η Ιουνίου ως Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων. Ο εορτασμός της ημέρας αυτής έχει ως βασική στόχευση να ευαισθητοποιήσει το κοινό για τη σημασία και τον ρόλο των αρχείων, να προβάλει το έργο των αρχειακών φορέων καθώς και τον πλούτο των συλλογών τους και να καλλιεργήσει την αρχειακή συνείδηση.

Για τον φετινό εορτασμό αναζητήσαμε ίχνη της παρουσίας τεσσάρων ιστορικών σχολείων της Θεσσαλονίκης στις συλλογές του ΙΑΜ, του ΑΧΑΚ και του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ: Παρθεναγωγείο Θεσσαλονίκης, Διδασκαλείο Θηλέων, Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Κολλέγιο Ανατόλια. Μια μικρή περιήγηση στην ιστορία τους αποκαλύπτει γιατί τα αρχεία και οι χάρτες είναι απαραίτητα για την ανασύσταση του παρελθόντος και την ιστορική έρευνα. Η παρουσίαση του υλικού αυτού με προβολή, σχολιασμό και χρόνο για συζήτηση, συνολικής διάρκειας μίας ώρας, είναι προγραμματισμένη στις 11:30, 14:30 και 17:30.

Δείτε περισσότερα για τα τρία Αρχεία στο δελτίο τύπου της εκδήλωσης και κατεβάστε την αφίσα.

Την Πέμπτη 9 Ιουνίου 2016 στον χώρο του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, Βασιλίσσης Όλγας 108, Βίλα Καπαντζή, από τις 11:00 έως τις 19:00 , προβολές στις 11:30, 14:30, 17:30.

Είσοδος ελεύθερη | Λεωφορεία ΟΑΣΘ: στάση Πέτρου Συνδίκα, γραμμές (από κέντρο) 5, 6, 8, 33 – στάση Ανάληψη, γραμμές (προς κέντρο) 3, 5, 6, 8 | Υπάρχει χώρος στάθμευσης για το κοινό | Πληροφορίες: τηλ. 2310295176.

Πρόσκληση

Εμείς εδώ θα δώσουμε μια μικρή πρόγευση με τεκμήρια που προέρχονται από αρχεία του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Συγκεκριμένα από τέσσερα αρχεία στα οποία εντοπίσαμε ίχνη της παρουσίας τριών σημαντικών σχολείων της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης: του Διδασκαλείου Θηλέων Θεσσαλονίκης, του Κολλεγίου Ανατόλια και του Πειραματικού Σχολείου του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για τα αρχεία της Αφρούλας Κανάκη-Πασχαλίδου, της Ρούλας Παπαδημητρίου, του Κλείτου Κύρου και του Βασίλειου Τατάκη. Όλα τους αποτελούν καλά παραδείγματα του πλούτου που μπορεί να κρύβεται στα αρχεία ιδιωτών.

Η Αφρούλα Κανάκη Πασχαλίδου  εργάστηκε για χρόνια ως δασκάλα σε σχολεία της Θεσσαλονίκης. Υπήρξε μαθήτρια του Μίλτου Κουντουρά όταν αυτός ήταν διευθυντής του Διδασκαλείου Θηλέων Θεσσαλονίκης, την τριετία 1927-1930, καθώς και μέλος της ομάδας των μαθητριών του που ανέδειξαν το έργο του. Στο αρχείο εντοπίστηκε πλήθος τεκμηρίων που δείχνει τη δουλειά που έγινε στο πρωτοποριακό εκείνο σχολείο καθώς και την επίδραση που είχε το σχολείο στις μαθήτριές του. Πρακτικά συγκεντρώσεων, προγράμματα εκδηλώσεων, θεατρικά έργα που έγραψαν οι μαθήτριες, φωτογραφίες, αντίγραφα χειρογράφων του Κουντουρά. Δείτε την περιγραφή του αρχείου εδώ

Kanaki_Pasxalidou_032

Φωτογραφία από το δράμα «Οι τελευταίες μέρες του Σωκράτη» που έγραψαν μαθήτριες του Διδασκαλείου και έπαιξε η Β΄ τάξη τον Ιούνιο του 1930.

 

Kanaki_pasxalidou_023

Ο Μίλτος Κουντουράς στο γραφείο του, 1930.

 

Kanaki_pasxalidou_022

Μαθήτριες στην κεντρική είσοδο. Ο Κουντουράς αντικατέστησε την ποδιά με καινούρια στολή. Το κόκκινο μαντήλι που φορούσαν οι μαθήτριες προκάλεσε την αντίδραση συντηρητικών κύκλων της πόλης καθώς συνδέθηκε με τον κομμουνισμό, για τον οποίο άλλωστε κατηγορήθηκε ο Κουντουράς.

 

Η Ρούλα Παπαδημητρίου υπήρξε συγγραφέας, εκδότρια του Περιοδικού Ελληνίδων Βορείου Ελλάδος και γυναίκα με έντονη κοινωνική και φιλανθρωπική δράση. Υπήρξε μαθήτρια του American Boarding School for Girls (το «Θηλέων» του Ανατόλια). Στο αρχείο της εντοπίστηκε πλούσιο φωτογραφικό υλικό από το σχολείο, όταν αυτό στεγαζόταν σε ένα μεγάλο σπίτι της οδού Θεμιστοκλή Σοφούλη. Η Παπαδημητρίου έγραψε το βιβλίο Αναμνήσεις από το Κολλέγιο Ανατόλια, Θεσσαλονίκη 2007. Δείτε την περιγραφή του αρχείου εδώ.

Papadimitriou002

Το κτίριο του «Θηλέων» του Ανατόλια, στην οδό Θεμιστοκλή Σοφούλη.

 

Papadimitriou004

Παίζοντας base-ball στην αυλή του σχολείου, 1929.

 

Papadimitriou006a

Έλεγχος της Αργυρούλας (Ρούλας) Βαρέλλα (πατρικό επώνυμο της Παπαδημητρίου), Ιανουάριος 1928. Το όνομα του σχολείου είναι American Boarding School for Girls.

Το αρχείο του ποιητή Κλείτου Κύρου είναι το πιο γνωστό από τα τέσσερα. Ο Κύρου υπήρξε μαθητής στο Κολλέγιο Ανατόλια από το 1932 έως το 1939. Αγάπησε πολύ το σχολείο του και διέσωσε πλήθος φωτογραφιών, ημερολόγιο από εκδρομή της τάξης του στο Άγιο Όρος και δέκα φύλλα της χειρόγραφης εφημερίδας με τίτλο Βεντούζα που εξέδιδε η τάξη του. Δείτε την περιγραφή του αρχείου εδώ.

Kyrou_Lefkoma001

Η τάξη του 1939 στην Α΄τάξη του Κολλεγίου, στην περιοχή Χαριλάου, 1934. Στο κέντρο με το μουστάκι ο γνωστός καθηγητής του Κολλεγίου, Λάμπρος Παραράς.

 

Kyrou_Lefkoma006

Το συγκρότημα του Κολλεγίου στην Πυλαία τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του, δεύτερο μισό της δεκαετίας του  1930.

 

ventouza_08

Η χειρόγραφη εφημερίδα Βεντούζα που εξέδιδε η τάξη του 1939 και έγραφε ο Κύρου.

Ο Βασίλειος Τατάκης υπήρξε σημαντικός εκπαιδευτικός και καθηγητής φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το 1934 διορίστηκε πρώτος διευθυντής του Πειραματικού Σχολείου του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, από όπου εκδιώχθηκε από το καθεστώς Μεταξά, σύντομα μετά την εκδίωξη του ιδρυτή και επόπτη του σχολείου Αλέξανδρου Δελμούζου. Στο αρχείο εντοπίστηκαν λίγα αλλά σημαντικά τεκμήρια που σχετίζονται με τη θητεία του στο σχολείο, όπως οι σημειώσεις που κρατούσε τους πρώτους μήνες λειτουργίας του σχολείου καθώς και εκθέσεις ετήσιας δράσης. Δείτε την περιγραφή του αρχείου εδώ.

Tatakis_photo005

Ο Βασίλειος Τατάκης (τρίτος από αριστερά) με καθηγητές του Πειραματικού

 

sxolikh _zwh1_1

Σημειώσεις του Τατάκη σχετικά με τη λειτουργία του Πειραματικού, 1934

 

ekthesi_delmouzou

Επιστολή του Αλέξανδρου Δελμούζου, επόπτη του Πειραματικού, προς τον Πρόεδρο του Εκπαιδευτικού Συμβουλίου σχετικά με τον Τατάκη ως διευθυντή του σχολείου. Γράφει ανάμεσα σε άλλα : «…δύναμαι να ειπώ ότι ο κ. Τατάκης είναι εις των πολυτιμοτέρων εργατών της ελληνικής παιδείας».

Για περισσότερα σας περιμένουμε. Καλό καλοκαίρι.

Γιώργος Κουμαρίδης

Το πικ νικ

Η σημερινή δημοσίευση ξεκινά από πολλές αφορμές. Ο ερχομός της άνοιξης και η ακόλουθη διάθεση για επαφή με αυτό που σχηματικά καλούμε φύση είναι η κύρια. Εκδρομή λοιπόν. Με αυτοκίνητο, λεωφορείο, τρένο, πεζή. Εγγύτερα ή και λίγο πιο μακριά. Με παρέα μικρή και μεγάλη, οικογένεια και φίλους.

Η εκδρομή συνοδεύεται συχνά (αν δεν το εμπεριέχει εμπρόθετα) από φαγητό. Τα τελευταία χρόνια η ανάγκη αυτή καλύπτεται συνήθως από τα κατά τόπους εστιατόρια και ταβέρνες που δημιουργήθηκαν μαζικά με την ανάπτυξη του τουρισμού και της βιομηχανίας του ελεύθερου χρόνου. Με την εξέλιξη αυτή, το πικ νικ (πότε άραγε καθιερώθηκε στα ελληνικά η γαλλική αυτή λέξη;), το κολατσιό, το φαγοπότι στην ύπαιθρο έχασε έδαφος. Ανατρέξαμε σε φωτογραφικά τεκμήρια από τα αρχεία μας και εντοπίσαμε ορισμένες αποτυπώσεις της στιγμής. Εξαιρετική (συνέπιπτε άλλωστε συχνά με γιορτή), για αυτό άλλωστε σήκωνε και φωτογραφία.

Πριν όμως μοιραστούμε μαζί σας τις λίγες αυτές αρχειακές αποτυπώσεις παραθέτουμε μία εμβληματική φωτογραφία που ανασύρθηκε από τη μνήμη μας και παίζει με το ίδιο θέμα στη Γαλλία του 1938. Εδώ ο φωτογράφος επιλέγει να φωτογραφίσει την παρέα από πίσω. Σκηνοθετεί τη λήψη σαν ζωγραφικό πίνακα και αποτυπώνει τη διάθεση αλλά και την πρακτική. Εμάς μας ενδιαφέρουν επιπλέον το βαλιτσάκι του πικ νικ, το κρασί, τα μαχαιροπίρουνα, η μέρα και ο τόπος της λήψης.

cartier_bresson_c

Henri Cartier-Bresson, Κυριακή στις όχθες του Μάρνη, 1938

 

Οι δικές μας φωτογραφίες είναι μάλλον τραβηγμένες από ερασιτέχνες. Δεν έχουν καλλιτεχνικές αξιώσεις. Μας ενδιαφέρουν όμως αρχειακά, σαν μια ελάχιστη ιστορία της εκδρομής, της διατροφής, του υλικού πολιτισμού. Δεν μπορούμε βέβαια από τέσσερις φωτογραφίες (οι οποίες στην περίπτωση μας είναι όλες μάλλον προπολεμικές) να βγάλουμε συμπεράσματα και να φτιάξουμε «τυπολογίες». Εντοπίζουμε όμως ομοιότητες. Οι εκδρομείς καθιστοί κατάχαμα σε ένα κιλίμι, με το φαγητό και τα σύνεργα του απλωμένα σε ένα σεντόνι. Σε τόπο σκιερό, δασωμένο (εμφανίζεται βέβαια κι ένα παρασόλι). Πλεκτά καλάθια, λίγες τομάτες, ψωμί, σταφύλια. Μαζί κι ένα ταψί με την πανταχού παρούσα πίτα ή ένα γιουβέτσι. Παγούρι για νερό, ποτήρια και κρασί και λίγα πιάτα. Η διάθεση μάλλον χαλαρή αν και την εποχή εκείνη ο φακός συνδυάζεται ακόμη με τη σοβαρότητα του βλέμματος.

giannopoulos0001_c

αρχείο Αλκιβιάδη Γιαννόπουλου

 

kk_c

Πρώτη από δεξιά η Ελένη Κατσανίκα, αρχείο Κλείτου Κύρου

 

papadimitriou

Η οικογένεια Βαρέλλα, αρχείο Ρούλας Παπαδημητρίου

 

albani_c

αρχείο Παναγιώτη Αλμπάνη

Επιτρέψτε μας μια προτροπή. Μια μικρή προετοιμασία, διάθεση και παρέα είναι αυτά που απαιτούνται.  Καλές εκδρομές, καλό Πάσχα και καλή Πρωτομαγιά.

Γιώργος Κουμαρίδης