Η εικονογράφηση ενός τραγουδιού (και της ιστορίας που το συνοδεύει)

Η εικονογράφηση ενός τραγουδιού (και της ιστορίας που το συνοδεύει)

Ιούνιος, εποχή για μπάνια για πολλούς.

Ιούνιος, εποχή για δακοκτονία για άλλους. Θα μας επιτρέψετε μετά από μήνες απουσίας να ασχοληθούμε με αυτό το κάπως παράδοξο θέμα. Αφορμή δίνει ένα τραγούδι, μια ιστορία κι ένα φωτογραφικό τεκμήριο (από το αρχείο του Ξενοφώντα Κοκόλη).

Το τραγούδι και η ιστορία για τον έμπορο ελαιών με το παράδοξο όνομα Αθανάσιος Δάκος εδώ

κι εδώ

και για όσους δεν το εμπέδωσαν κι εδώ

 

Για την ιστορία πρόκειται για τραγούδι από τον ομώνυμο δίσκο των Χειμερινών Κολυμβητών που κυκλοφόρησε το 1991 από την LYRA. Η μουσική του τραγουδιού είναι του Αργύρη Μπακιρτζή, γραμμένη το 1986, και οι στίχοι του Σταύρου Καραμανιώλα από το Καζαβίτι της Θάσου, γραμμένοι το 1960.

Τί είναι λοιπόν ο δάκος;

dakos_1

Προφανώς και πρόκειται για τον κύριο εχθρό της ελιάς που ταλαιπωρεί κάθε χρόνο χιλιάδες ελαιοκάρπους και τους καλλιεργητές τους. Για περισσότερες πληροφορίες παραθέτουμε τα σχετικά από δύο βιβλία της συλλογής μας. Ο κύκλος της ζωής του εντόμου, η φυσιολογία του και κυρίως οι τρόποι αντιμετώπισής του.

Αρχικά από το 1914, από το φυτολογικό λεξικό του Γ. Π. Γενναδίου

gennadios001

gennadios002_c

gennadios003_c

gennadios004_c

gennadios005_c

gennadios006_c.jpg

 

Και στη συνέχεια από το 1936, από ένα πρακτικό οδηγό του γεωργού του Π. Γ. Κουτσομητόπουλου

prak_ 001

prak_ 003

prak_ 004

prak_ 005

prak_ 006

prak_ 007

prak_ 008

prak_ 009

Ενώ από το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό του Ήλιου πληροφορούμαστε επιπλέον από ποιους απαρτίζεται το συνεργείο της δακοκτονίας (ο Καραμανιώλας τους ήξερε βέβαια από πρώτο χέρι καθώς η Θάσος είναι ελαιοπαραγωγικό νησί).

ilios005_erg_erga

ilios001.jpg               ilios003.jpg

Η κύρια αφορμή συγγραφής του παρόντος δεν ήταν βέβαια η σπουδή μας να προσφέρουμε στο σημερινό ελαιοπαραγωγό τα πρακτικά μέσα καταπολέμησης του δάκου μιας άλλης εποχής (αν και ποτέ δεν ξέρεις).

Η κύρια αφορμή υπήρξε αυτή. Ο άλλος Δάκος.

epigrafes_dakos001_c

Το φωτογραφικό τεκμήριο που αποδεικνύει (για όποιον ή όποια θα έκανε το μέγα ατόπημα να αμφισβητήσει τον Μπακιρτζή) την ύπαρξη αυτού του εμπόρου ελαιών στην οδό Αλεξάνδρου Σβώλου που είχε την ατυχία και την τύχη ταυτόχρονα να φέρει το όνομα του μεγαλύτερου (;) εχθρού της ελιάς. Η αποδεικτική δύναμη του αρχείου.

Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο του Ξενοφώντα Κοκόλη. Δεν γνωρίζουμε αν ο Κοκόλης ήξερε για την πρόζα του Μπακιρτζή. Ξέρουμε όμως ότι ο Κοκόλης φωτογράφισε πλήθος επιγραφών καταστημάτων της Θεσσαλονίκης στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Στο αρχείο του σώζεται μάλιστα και προσχέδιο του σχετικού βιβλίου που ετοίμαζε με τίτλο «Καταστημάτων επιγραφές».

Ευχόμαστε καλούς ψεκασμούς για καλό μαξούλι (σοδειά) το φθινόπωρο.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

 

 

 

 

Advertisements
Δυο μαθήτριες, Κωνσταντινούπολη, Μεσοπόλεμος

Δυο μαθήτριες, Κωνσταντινούπολη, Μεσοπόλεμος

Μάλλον ο Μεσοπόλεμος γίνεται ασυνείδητα η αγαπημένη εποχή του blog. Σήμερα θα μεταφερθούμε στην Κωνσταντινούπολη του Μεσοπολέμου, όπου η εκεί ελληνική κοινότητα είναι ακόμη μεγάλη, έχει παιδιά και σχολεία. Οι δυο μαθήτριες του τίτλου, αδελφές, γεννήθηκαν εκεί. Παιδιά της Ελπινίκης και του Νικολάου Παπάζογλου, η Θάλεια και Ελένη γεννήθηκαν αντίστοιχα το 1915 και το 1916. Είχαν ένα μεγαλύτερο αδελφό, τον Αβραάμ, ο οποίος υπήρξε κριτικός, μεταφραστής, δοκιμιογράφος και εκδότης του περιοδικού Φιλολογική Πρωτοχρονιά στην Κωνσταντινούπολη. Το αρχείο του βρίσκεται στο ΕΛΙΑ στην Αθήνα και η περιγραφή του είναι εδώ.

 

nemp016

Η Ελένη, ο Αβραάμ και η Θάλεια Παπάζογλου.

 

Η Θάλεια φοίτησε στο Παρθεναγωγείο Τάρσης Βαρείδου, το οποίο το 1927 βρίσκεται στη γειτονιά του Σταυροδρομίου, δηλαδή στο Πέραν. Το 1897 το ίδιο σχολείο βρισκόταν στην Χαλκηδόνα. Για το καταστατικό και το πρόγραμμα του, δείτε εδώ. Δεν κατάφερα να διαπιστώσω εάν απλά μεταφέρθηκε ή εάν επεκτάθηκε. Οι φωτογραφίες είναι από το 1927, όταν η Θάλεια βρίσκεται στη Ζ΄τάξη.

nemp012

Η Θάλεια Παπάζογλου, στην πρώτη σειρά, δεύτερη από αριστερά.

nemp014

Εδώ, στην πρώτη σειρά, πρώτη από αριστερά.

nemp013

Εκδρομή στην Χάλκη τον Ιούνιο του 1927. Οι μαύρες ποδιές δώσανε θέση σε ανοιχτόχρωμα (ευτυχώς) φουστάνια.

 

nemp021

Ενδεικτικό του Παρθεναγωγείου Βαρείδου του 1927. Η γραφή της τουρκικής γλώσσας δεν έχει ακόμα αλλάξει.

Η Θάλεια στη συνέχεια φοίτησε στο πιο γνωστό παρθεναγωγείο της Κωνσταντινούπολης, το Ζάππειο.

nemp001

nemp002

Ενδεικτικό του Ζαππείου του 1930-1931. Έχει πλέον καθιερωθεί η λατινική γραφή.

nemp011_zap1928

Ζάππειο, τάξη Η΄, 1928

nemp009

nemp008

nemp010_zap1930

Ζάππειο, τάξη Ι΄, 1930. Οι δύο νεαρές στο κέντρο σπάνε την μονοτονία. Τι βλέπουν άραγε;

nemp006

Το διαβατήριο της Θάλειας.

Η μικρότερη αδελφή, Ελένη, φοίτησε αρχικά στα Εκπαιδευτήρια Φερίκιοϊ για να συνεχίσει και αυτή στο Ζάππειο.

nemp024

nemp003

nemp004

nemp005

Το διαβατήριο της Ελένης. Το έτος γέννησης (Dogum tarihi) από έτος Εγίρας.

Η οικογένεια μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη περίπου το 1935. Η Θάλεια παντρεύτηκε το 1941 τον αξιωματικό του Ελληνικού Στρατού, Γιώργο Νέμπαρη. Τον ακολούθησε στις περιπέτειές του στη Μέση Ανατολή, όπου κατέφυγε μετά τη συνθηκολόγηση του Ελληνικού Στρατού αλλά για αυτή την πτυχή της ζωής τους ίσως υπάρξει άλλη ανάρτηση στο προσεχές μέλλον. Μεταπολεμικά εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα, όπου η Θάλεια εργάστηκε για χρόνια στην Αμερικανική Πρεσβεία. Η Ελένη έμεινε στη Θεσσαλονίκη, όπου σπούδασε πιάνο με τον Λώρη Μαργαρίτη. Εργάστηκε ως καθηγήτρια πιάνου στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης για 38 χρόνια (1952-1990). Υπήρξε ιδιαίτερα αγαπητή και πολλοί μαθητές της σταδιοδρόμησαν ως σολίστ. Η Ελένη πέθανε το 2014 και η Θάλεια ακολούθησε το 2016. Η περιγραφή του αρχείου τους, που βρίσκεται στο ΕΛΙΑ Θεσσαλονίκης είναι εδώ.

Εμείς θυμόμαστε με τον τρόπο αυτό την υποστήριξή τους προς το ΕΛΙΑ, η οποία υπήρξε πολύμορφη και συγκινητική μέχρι το τέλος. Μία ελάχιστη τιμή σε δύο πολύ ευγενικές γυναίκες.

nemp015

Καλή χρονιά

Γιώργος Κουμαρίδης

Το δημοψήφισμα του 1974 και μια φάρσα;

Το δημοψήφισμα του 1974 και μια φάρσα;

Για να μην παραταθεί άλλο η σιωπή του ιστολογίου θα καταφύγουμε αυτή την φορά σε μία σύντομη (εν είδει τεκμηρίου του μήνα) αλλά νομίζουμε ενδιαφέρουσα ανάρτηση. Θα ζητήσουμε ταυτόχρονα όποιον και όποια ξέρει κάτι παραπάνω να μας το επισημάνει.

Νοέμβριος του 1974. Η κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή προκηρύσσει δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος. Το δίλημμα βασιλευομένη ή αβασίλευτη δημοκρατία. Το δημοψήφισμα προκηρύχθηκε για την Κυριακή 8 Δεκεμβρίου. Πιθανή επικράτηση της βασιλευομένης θα έφερνε πίσω στην Ελλάδα τον Κωνσταντίνο Γλύξμπουργκ. Το αποτέλεσμα βέβαια ήταν συντριπτικό υπέρ της αβασίλευτης με αποτέλεσμα την καθιέρωση της Προδρευομένης Δημοκρατίας.

Εμείς εντοπίσαμε ένα τεκμήριο που σχετίζεται με την εκστρατεία πριν το δημοψήφισμα. Πρόκειται για το εξής τρικάκι, διαστάσεων 12×16, τυπωμένο και στις δύο όψεις:

dimopsifisma_vasileias001_wat

Η Ε.Α. εικάζω ότι είναι η Ελληνική Αριστερά

dimopsifisma_vasileias002_wat

Η πρώτη επαφή με το τεκμήριο χαρακτηρίστηκε από αμηχανία. Το ίδιο τρικάκι να απευθύνεται σε όλο (σχεδόν) το φάσμα των ψηφοφόρων, καραμανλικούς, κεντρώους και αριστερούς, και να τους ζητάει να ψηφίσουν Κωνσταντίνο. Και η γλώσσα; «Με φανατισμό», «θα περιποιηθούν ξανά» και «θα τον διώξουν σύντομα». Σύντομα χαμογέλασα. Όταν μάλιστα είδα και την υπογραφή υποψιάστηκα ακόμη περισσότερο. Ένωσις Φιλοβασιλοφρόνων. Συνεπώς όχι βασιλόφρονες αλλά οι φίλοι τους.

Πολύ θα ήθελα να έβλεπα το πρόσωπο ενός ανθρώπου που θα το σήκωνε και θα το διάβαζε τις παραμονές του δημοψηφίσματος. Μία καλή φάρσα (ή για να διαπράξω ένα συνειδητό αναχρονισμό, ένα τρολάρισμα) της εποχής; Εκτός εάν κάτι μου διαφεύγει.

Καλό φθινόπωρο

Γιώργος Κουμαρίδης

 

Διαγραφές και διορθώσεις

Διαγραφές και διορθώσεις

Αφορμή για το σημερινό άρθρο δίνουν τα μουτζουρωμένα χαρτιά. Όχι τα πολύ μουτζουρωμένα, αυτά που κάποιος σημειώνει και σβήνει και ξαναγράφει αλλά εκείνα που φέρουν ορισμένα τυπωμένα στοιχεία (συνήθως επιστολόχαρτα) που για κάποιο λόγο πρέπει να σβηστούν. Στην Ελλάδα της πλούσιας σε αλλαγή καθεστώτων ιστορίας οι αλλαγές στο όνομα του κράτους και στα σύμβολα που το συνόδευαν ήταν αρκετές. Αλλαγές συχνές υπήρχαν ακόμη στις ονομασίες υπουργείων και των υπηρεσιών τους καθώς και σε άλλους φορείς της δημόσιας διοίκησης. Μία διοικητική αλλαγή συνοδεύεται από την ανάγκη τυπώματος εκ νέου φακέλων, επιστολόχαρτων, αιτήσεων. Μέχρι να γίνει αυτό όμως;

Η χρήση με μια μικρή μουτζούρα προκρίνεται ως λύση. Οικονομία χαρτιού; Προτιμότερη από την πολτοποίηση. Ιδίως σε περιόδους που το χαρτί είναι σπάνιο και κοστίζει. Μικρό χρονικό διάστημα προσαρμογής μέχρι να έρθουν τα νέα, σωστά έντυπα; Όμως η επικοινωνία πρέπει να γίνει, η επιστολή πρέπει να φύγει. Περίοδος πολιτικής ρευστότητας; Ας περιμένουμε λίγο πριν τα αλλάξουμε.

Εμείς το φαινόμενο το συναντήσαμε κυρίως σε δημόσια έγγραφα. Αλλά σίγουρα παρατηρείται και σε ιδιωτικά. Συχνό παράδειγμα οι αλλαγές στην επωνυμία ή στα στοιχεία κάποιας φίρμας.

Όσο για τον τρόπο. Μια μονοκοντυλιά, μικρές διαγώνιες γραμμές, δακτυλόγραφα κυκλάκια, μια σφραγίδα, μια μουτζούρα. Όλα διαγράφουν το παλιό. Μια νίκη επί του παρελθόντος (και) μέσω της μελάνης. Το οποίο δεν νικήθηκε ακόμη κατά κράτος και αχνοφαίνεται μέχρι να έρθει η παραγγελία από το τυπογραφείο.

kyriakidis_2_1_vasileio_politeia001_cut

kyriakidis_2_1_vasileio_dimokratia002_cut

αρχείο Στίλπωνα Κυριακίδη, υποφ. 2.1

Αρχικά δύο επιστολές από το αρχείο του Στίλπωνα Κυριακίδη, διευθυντή του Λαογραφικού Αρχείου από το 1918. Στην πρώτη το Βασίλειον της Ελλάδας και ο θυρεός του αντικαθίστανται από την ονομασία Ελληνική Πολιτεία. Αυτή ήταν η νέα, προσωρινή ονομασία του ελληνικού κράτους που προέκυψε μετά την ανακήρυξη της δημοκρατίας και το δημοψήφισμα της 13.4.1924 μέχρι περίπου και τα τέλη Μαΐου του ίδιου χρόνου. Για τη λησμονημένη αυτή ονομασία ευελπιστούμε να επανέλθουμε σύντομα. Τελικά επικράτησε η ονομασία Ελληνική Δημοκρατία που τη βρίσκουμε στην επιστολή του Ιουνίου του 1925.

epistoli_ioanni_panteli_milosi_cutepistoli antiprosopou nautikon praktoreion milosi 1, arxeio tsimpi_cut

epistoli antiprosopou nautikon praktoreion milosi 2, arxeio tsimpi_cut

Επιστολόχαρτα μιας εταιρείας που άλλαζε ονόματα, αρχείο Τσίμπη, υποφ. 4.1

Εδώ ο ιδιωτικός τομέας. Οι πράκτορες Ιωάννης (δακτυλόγραφη προσθήκη) & Pantelis J. Milossis στη Φλώρινα το 1924 γίνονται σκέτο  J. Millosis (με σβήσιμο του Pantelis) δύο βδομάδες αργότερα για να επέλθει η ολική αλλαγή σε Jean Milossis δύο χρόνια αργότερα.

papadimitriou_9_3001

Επιστολική κάρτα του Γιώργου Παπαδημητρίου προς τη γυναίκα του, Ρούλα, από το μέτωπο της Αλβανίας, αρχείο Ρούλας Παπαδημητρίου, υποφ. 9.3

Χρήση λαφύρων του εχθρού. Ο Ελληνικός Στρατός στη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940-1941 μάλλον έπεσε πάνω σε μπόλικες επιστολικές κάρτες του Ιταλικού Στρατού. Διαγράφηκαν με μελάνι ο θυρεός και ο τίτλος Cartolina Postale per le Forze Armate και προστέθηκε χειρόγραφα το Ελληνικός Στρατός πριν μοιραστούν στους στρατευμένους για την αλληλογραφία τους.

voulgariki002_cut

αρχείο Βουλγαρικής Κατοχής στη Μακεδονία και Θράκη, φ. 1

Η Ελληνική Πολιτεία επανεμφανίστηκε το 1941. Ήταν η ονομασία που επέλεξε για το ελληνικό κράτος η δωσιλογική κυβέρνηση που σχηματίστηκε στα τέλη Απριλίου του 1941 με επικεφαλής τον Γεώργιο Τσολάκογλου. Η ονομασία διατηρήθηκε μέχρι και την απελευθέρωση. Στο παραπάνω επιστολόχαρτο το Βασίλειον της Ελλάδος και ο θυρεός διαγράφονται με δακτυλόγραφα κυκλάκια και διαγωνίους αντίστοιχα.

kokolis001_cut

αρχείο Ξενοφώντα Κοκόλη

Η αλλαγή εν μέσω Χούντας. Σε επιστολόχαρτο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το Βασίλειον της Ελλάδος διαγράφεται με δακτυλόγραφα & και αντικαθίσταται από την Ελληνική Δημοκρατία που εγκαθίδρυσε ο Γεώργιος Παπαδόπουλος τον Ιούνιο του του 1973, αλλαγή που επικυρώθηκε δύο μήνες αργότερα με το νόθο δημοψήφισμα της 29.7.1973.

alexandridis_pouli_sti_thesi_tou_cut

alexandridis_pouli_diagrammeno_cut

αρχείο Δημητρίου Αλεξανδρίδη

Η τελευταία αλλαγή (η οποία είναι και επίκαιρη καθώς χθες ήταν η επέτειος της πτώσης της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών). Σε επιστολόχαρτο του Εθνικού Οργανισμού Καπνού με μια μουτζούρα τον Σεπτέμβριο του 1974. Πάει το πουλί.

Καλό υπόλοιπο καλοκαίρι.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

Ο κόσμος του καπνού στη Θεσσαλονίκη

Ο κόσμος του καπνού στη Θεσσαλονίκη

Η σημερινή ανάρτηση σχετίζεται με την εκδήλωση που οργανώνουμε με αφορμή την Παγκόσμια Ήμερα Αρχείων και τα 20 χρόνια λειτουργίας του ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη.

Για τρίτη συνεχή χρονιά το ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη οργανώνει μία Ανοιχτή Ημέρα Αρχείων. Ελάτε να συζητήσουμε για τη σημασία των αρχείων, το παρόν και το μέλλον τους, την αξία τους. Ενημερωθείτε για τις συλλογές μας, ρωτήστε μας για το πώς μπορείτε να τις χρησιμοποιήσετε και μάθετε γιατί δεν πρέπει να πετάξετε εκείνα τα παλιά χαρτιά που είχατε ξεχασμένα στο ντουλάπι.

Το 2007 το Διεθνές Συμβούλιο Αρχείων καθιέρωσε την 9η Ιουνίου ως Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων. Ο εορτασμός της ημέρας αυτής έχει ως βασικό στόχο να ευαισθητοποιήσει το κοινό για τη σημασία και τον ρόλο των αρχείων, να προβάλει το έργο των αρχειακών φορέων καθώς και τον πλούτο των συλλογών τους και να καλλιεργήσει την αρχειακή συνείδηση.

Για τον φετινό εορτασμό αναζητήσαμε ίχνη της πλούσιας παρουσίας του κόσμου του καπνού στη Θεσσαλονίκη με αφορμή και αφετηρία τα αρχεία δύο καπνικών επιχειρήσεων και μία εκτεταμένη έρευνα για τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα των καπνεμπόρων, τις καπναποθήκες.

Την Παρασκευή 9 Ιουνίου 2017 στον χώρο του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, Βίλα Καπαντζή – Βασιλίσσης Όλγας 108

Ανοιχτή Ημέρα Αρχείων 11:00 έως τις 19:00 | Ομιλίες με προβολή υλικού στις 12:00 και στις 17:00

Ομιλητές:

Μαργαρίτα Καλαφάτη, Το ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη, 20 χρόνια

Γιώργος Κουμαρίδης, Ο κόσμος του καπνού στη Θεσσαλονίκη μέσα από τα αρχεία δύο καπνικών επιχειρήσεων: Αδελφοί Χατζηγεωργίου και Δημήτριος Αλεξανδρίδης

Σοφία Γκουβούση – Σπυρίδων Ταβλίκος, Οι καπναποθήκες της Θεσσαλονίκης του 20ού αιώνα

Είσοδος ελεύθερη | Λεωφορεία ΟΑΣΘ: στάση Πέτρου Συνδίκα, γραμμές (από κέντρο) 5, 6, 8, 33 – στάση Ανάληψη, γραμμές (προς κέντρο) 3, 5, 6, 8 | Υπάρχει χώρος στάθμευσης για το κοινό | Πληροφορίες: τηλ. 2310295176 | 2310295148

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ_ΗΜΕΡΑ_ΑΡΧΕΙΩΝ_ΑΦΙΣΑ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ_ΗΜΕΡΑ_ΑΡΧΕΙΩΝ_ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

 

PROSKLISI_KAPNA_2017_final_web

 

Στη συνέχεια θα δώσουμε μια μικρή πρόγευση από τα δύο αρχεία που έδωσαν την αφορμή για την εκδήλωση. Είναι δυστυχώς λίγα τα αρχεία επιχειρήσεων της βόρειας Ελλάδας που έχουν διασωθεί κι ακόμη λιγότερα αυτά των καπνικών επιχειρήσεων (καπνεμπορικών και καπνοβιομηχανικών).

Τα καπνά ανατολικού τύπου αποτέλεσαν για πάρα πολλά χρόνια ένα από τα βασικά εξαγωγικά προϊόντα της Ελλάδας. Με κύρια εξαγωγικά κέντρα αρχικά την Καβάλα και μετέπειτα τη Θεσσαλονίκη η επεξεργασία και το εμπόριο του καπνού δημιούργησαν κόσμους ολόκληρους. Παραγωγοί, μεσίτες, καπνέμποροι, καπνεργάτες και καπνεργάτριες, ξένες εταιρείες, καπνοβιομήχανοι, κρατικοί υπάλληλοι, μεταφορικές εταιρείες και πολλοί άλλοι. Πλούτος, κοσμικά σαλόνια, καπνομάγαζα, μεροκάματο, απεργία, ΚΚΕ, μαύρα χέρια.

Ταυτόχρονα στη βόρεια Ελλάδα υπήρξε για μια περίοδο και παραγωγή τσιγάρων. Μικρότερη βέβαια σχετικά με τις μεγάλες καπνοβιομηχανίες της Ελλάδας που ήταν συγκεντρωμένες στα κύρια κέντρα παραγωγής καπνού μη ανατολικού τύπου (Αγρίνιο, Καλαμάτα) και στα κύρια λιμάνια της χώρας (Πειραιάς, Βόλος). Αρκετές καπνοβιομηχανίες εμφανίζονται στη Θεσσαλονίκη στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου προφανώς για να εξυπηρετήσουν τις αυξημένες ανάγκες της εποχής, από τς οποίες λίγες επιβιώνουν στο Μεσοπόλεμο.

Στις συλλογές μας σώζεται το αρχείο της καπνοβιομηχανίας των αδελφών Χατζηγεωργίου, το οποίο περιέχει υλικό κυρίως των ετών 1941-1953. Δεδομένης της έλλειψης παρόμοιων αρχείων επιχειρήσεων της Θεσσαλονίκης το περιεχόμενο του κρίνεται σημαντικό. Το αρχείο περιέχει τεκμήρια σχετικά με το προσωπικό της επιχείρησης, τεκμήρια σχετικά με τους πελάτες και τις πωλήσεις, βιβλία ταμείων, διανομών, κίνησης, πίστωσης και χρέωσης, τιμολόγια, λίγα δυστυχώς πρακτικά του Διοικητικού Συμβουλίου. Τεκμήρια ακόμη για την αγορά καπνών και πλούσια αλληλογραφία, η οποία περιλαμβάνει αλληλογραφία με τράπεζες, προμηθευτές, αντιπροσώπους σε όλη την Ελλάδα και Εφορείες Καπνού. Ιδιαίτερα διαφωτιστική μπορεί να αποδειχθεί η εσωτερική αλληλογραφία (η επιχείρηση δραστηριοποιούνταν με εργοστάσια σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη) της επιχείρησης για τις χρονιές 1943-1950. Ενδιαφέρον ακόμη παρουσιάζει και το διαφημιστικό υλικό που βρέθηκε μαζί με το αρχείο.

epistoloxarto_diefthinseis_Erg_grafeion001

Επιστολή της καπνοβιομηχανίας Χατζηγεωργίου, 1947

Η επιχείρηση φαίνεται ότι σύντομα απέκτησε σημαντικό μερίδιο της αγοράς. Σε κατάσταση με την παραγωγή τσιγάρων των ελληνικών καπνοβιομηχανιών τον Σεπτέμβριο του 1946 η Χατζηγεωργίου Α.Ε. έχει συνολική παραγωγή 27.274 κιλά η οποία την κατέτασσε στην έκτη θέση μετά τις καπνοβιομηχανίες Παπαστράτος, Ματσάγγος, Κεράνης, Καρέλια, Καραβασίλη ενώ την ίδια θέση φαίνεται να έχει και στην πώληση τσιγάρων το 1950. Η επιχείρηση έκλεισε το 1954 με την εθελουσία έξοδο που προσέφερε το κράτος σε μια σειρά μικρών και μεσαίων καπνοβιομηχανικών επιχειρήσεων και ο ένας εκ των δύο αδελφών ξαναγύρισε στο καπνεμπόριο.

itet_xatzigeorgiou009

Διαφήμιση του σήματος «11»

 

sxedio_koutiou010

Σχέδιο συσκευασίας τσιγάρων

 

Το έτερο αρχείο που θα μας απασχολήσει είναι το αρχείο του Δημητρίου Αλεξανδρίδη. Ο Αλεξανδρίδης, από παλιά καπνεμπορική οικογένεια των Σερρών (ο πατέρας του, Αλέξανδρος Αλεξανδρίδης, ήταν καπνέμπορος και για κάποιο διάστημα ασχολήθηκε και με την παραγωγή τσιγάρων) δραστηριοποιήθηκε για πολλά χρόνια στο καπνεμπόριο, αρχικά μαζί με τον αδελφό του, Κωνσταντίνο, και στη συνέχεια μόνος του.  Η επιχείρηση για πολλά χρόνια έκανε και επεξεργασία του καπνού αλλά μετά το 1962 ασχολήθηκε μόνο με τη μεσιτεία, την οποία ο Αλεξανδρίδης συνέχισε μέχρι τα βαθιά γεράματα.

alexandridis0008

Φάκελος της επιχείρησης του Δημητρίου Αλεξανδρίδη

 

Αναφορά του Αλεξανδρίδη για την κατάσταση στην αγορά καπνών, 1963

Πολύγλωσσος, σπουδαγμένος στη Γερμανία, τα περισσότερα χρόνια της δράσης του διατηρούσε καπναποθήκη στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, στην οδό Μητροπόλεως 20. Στο αρχείο του διασώζεται αλληλογραφία με καπνεμπορικές επιχειρήσεις του εξωτερικού και του εσωτερικού. Μέσα από το αρχείο μπορεί κάποιος να παρακολουθήσει την πορεία μιας μεταπολεμικής καπνεμπορικής επιχείρησης της Θεσσαλονίκης και ταυτόχρονα το πλήθος των παρόμοιων επιχειρήσεων της πόλης. Η αλληλογραφία αφορά κυρίως αγοραπωλησίες καπνού. Μέσα από το αρχείο εξάγονται στοιχεία για τον τρόπο δικτύωσης της επιχείρησης, τις συνεργασίες με άλλους καπνεμπόρους, την προσπάθεια εύρεσης νέων πελατών.

alexandridis0047

Επιστολή της Reemtsa, μιας από τις μεγαλύτερες καπνοβιομηχανίες παγκοσμίως, προς τον Αλεξανδρίδη, 1952

 

karrintis001

Τιμολόγιο της επιχείρησης Φιλώτας Καρρίντης, 1954

 

Γνωρίζουμε ακόμη ότι η οικογένεια Αλεξανδρίδη διατηρούσε καπνοβιομηχανία την εποχή του Μεσοπολέμου και στη διάρκεια της δεκαετίας του 1940. Ένα από τα σήματα ήταν το Πατρίς.

simxa001

Επιστολή της επιχείρησης Αλβέρτος Σίμχα Α.Ε.Β.Ε. προς τον Αλεξανδρίδη, 1981

 

Για περισσότερα σας περιμένουμε.

Γιώργος Κουμαρίδης

Γράμματα από την Αμερική

Γράμματα από την Αμερική

Στο πρώτο άρθρο του blog παρουσιάσαμε το αρχείο του ναυτικού πρακτορείου Τσίμπη το οποίο περιέχει σημαντικά τεκμήρια για την υπερπόντια μετανάστευση Ελλήνων στον Μεσοπόλεμο. Στο ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη φυλάσσεται ένα ακόμη αρχείο που περιέχει σημαντικά τεκμήρια για το ίδιο θέμα και το οποίο θέλαμε από καιρό να παρουσιάσουμε. Το αρχείο της οικογένειας Χρόνη περιέχει την αλληλογραφία των οικογενειών Χρόνη και Πιπέρου, μέλη των οποίων μετανάστευσαν στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα. Συγκεκριμένα περιέχονται επιστολές κυρίως του Κωνσταντίνου και του Παναγιώτη Χρόνη από το Peabody της Μασσαχουσέτης προς τον αδελφό τους Δημήτριο στην Αθήνα καθώς και του Γεώργιου Πιπέρου από τη Νέα Υόρκη προς τους γονείς του, την αδελφή του, Αναστασία, σύζυγο του Δημήτριου Χρόνη, και άλλους συγγενείς  του στην Ελλάδα.

xronis_1_1kon_pros_dim0001

Οι επιστολές αναφέρονται στα καθημερινά. Δυσκολίες στην προσαρμογή, αλλαγές στη δουλειά (όταν υπάρχει), συνθήκες εργασίας, υγεία, εξοικονόμηση χρημάτων για αποστολή στην Ελλάδα. Ξεκινάνε με το τυπικό «υγιαίνωμεν, το ίδιο ευχόμεθα δι’ υμάς» και στη συνέχεια δίνουν πληροφορίες χωρίς να αφήνουν να φανούν εύκολα συναισθήματα. Παρουσιάζουν όμως εξαιρετικό ενδιαφέρον όταν κάτι τέτοιο γίνεται. Δίνουν ακόμη πληροφορίες για την οικονομική και πολιτική κατάσταση στις ΗΠΑ και τον τρόπο που αυτή βιώνεται από τους μετανάστες. Σημειωτέον ότι οι δουλειές σύμφωνα με τους επιστολογράφους μας ήταν λίγες τόσο στις αρχές του αιώνα όσο και μετά το κραχ του 1929.

Σχεδόν μόνιμη έγνοια των επιστολογράφων στα γραπτά τους είναι η αποστολή χρημάτων στους συγγενείς τους (κυρίως γονείς και αδέλφια) και η αδυναμία πραγματοποίησής της. Αποτέλεσμα νοοτροπιών και οικογενειακών πρακτικών αλλά και έντονης πίεσης από το συγγενικό περιβάλλον η αποστολή χρημάτων εμφανίζεται εδώ εν τη γενέσει της. Γνωρίζουμε βέβαια από τη μεγάλη εικόνα τη σημασία των εμβασμάτων για την ελληνική οικονομία των αρχών του 20ου αιώνα. Εδώ όμως βλέπουμε την προσπάθεια των μεταναστών να μαζέψουν δολάριο το δολάριο ένα μικρό ποσό για την απαραίτητη αποστολή.

Στο σημερινό άρθρο θα παραθέσουμε ορισμένες επιστολές δίνοντας τον λόγο στους ίδιους τους μετανάστες. Οι επιστολές είναι ενδεικτικές και λειτουργούν πιο πολύ σαν μια υπενθύμιση του πλούτου που μπορεί να κρύβεται στα οικογενειακά αρχεία. Ενός πλούτου που στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι απαραίτητος για την κοινωνική ιστορία της μετανάστευσης ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει συχνά γλωσσικό ενδιαφέρον. Χαιρόμαστε που τον τελευταίο καιρό το αρχείο έχει προσελκύσει ερευνητές.

epistoli 4, sel 1 & 2 georgios piperow pros patera

Επιστολή του Γεώργιου Πιπέρου προς τον πατέρα του, Νέα Υόρκη, 1.8.1907

Στην πρώτη επιστολή του Γεώργιου Πιπέρου προς τον πατέρα του μετά την άφιξη του στις ΗΠΑ πληροφορούμαστε τα σχετικά με το ταξίδι του (κράτησε 23 ή 28 μέρες και τον πείραξε η θάλασσα μόνο δυο φορές), τη δουλειά που βρήκε και τον λόγο που έμεινε στη Νέα Υόρκη: «μάθε ότι θα μένω εις την Νέαν Υόρκην διότι μέσα εις το πλοίο εχάλασα διο δολάρια και ένα και μυσό έξω γίνονται 3 1/2 και [δυσανάγνωστο} όπου θα έδυνα στο συδηρόδρομο 19 1/2 θα μου έμεναν 50 σεντ. Και για αυτό δεν επήγα εις το Σικάγο».

epistoli 5, sel 1 georgios piperos pros patera

epistoli 5, sel 2 georgios piperos pros patera

Επιστολή Γεώργιου Πιπέρου προς τους γονείς του, Νέα Υόρκη, 11.9.1907

Ο Πιπέρος επανέρχεται περίπου ένα μήνα αργότερα. Στο γράμμα μπορούμε να εντοπίσουμε τα προβλήματα -ή του χρόνους- επικοινωνίας (περιμένει απάντηση 49 ημέρες) της εποχής. Ταυτόχρονα ο Πιπέρος πληροφορεί τους γονείς του για τη δουλειά που  βρήκε: [Ο Θάνος] «είχε πάρη μία μόστρα λουστραρία με διο καρέκλες. Αυτός εκαθόταν εις την λουστραρίαν κι εγώ εύγενα έξω εις τη θάλασα που κάνουνε μπάνιο κι επούλαγα γλυκά» και συνεχίζει «τόρα που σας γράφο δουλεύω εις ένα ξενοδοχείο με 15 τάλαρα τον μήνα εις τα πιάτα».

epistoli 8, sel 1 georgios piperos pros goneis

epistoli 8, sel 2 georgios piperos pros goneis

Επιστολή Γεώργιου Πιπέρου προς τους γονείς του, Νέα Υόρκη, 14.7.1908

Ένα χρόνο αργότερα ο Πιπέρος δουλεύει στο ρεστοράν ενός μικρού αγγλικού ξενοδοχείου όπου είναι ο μόνος Έλληνας, γεγονός που ο ίδιος θεωρεί ότι θα τον βοηθήσει να μάθει τη γλώσσα γρήγορα. Ετοιμαζόταν τότε  να δουλέψει λίγο ακόμα για να στείλει στους δικούς του έως 40 δολάρια αλλά: «κατά τύχη με πιάνει το δόντι και εφούσκοσε το μάγουλο μου και εκάθησα 1 1/2 βδομάδα χορίς δουλειά και έμινα μόνον με 5 δολάρια». Στο τέλος ζητάει από τους δικούς του να μη στέλνουν χαιρετίσματα «στον αφεντικό» του διότι κάποιοι τον κοροϊδεύουν, πιθανότατα γιατί «ο αφεντικός» του έχει 85 ξενοδοχεία μέσα στη Νέα Υόρκη και από ένα διευθυντή στο καθένα. Μπλέξιμο.

xronis_1_1pan_pros_dim

 

epistoli 3, sel 1 panagiotis pros dimitrio xroni

Επιστολή Παναγιώτη Χρόνη προς τον αδελφό του, Δημήτρη, Peabody Mass, 21.3.1920

Ο Παναγιώτης Χρόνης γράφει στον αδελφό του Δημήτριο μόλις έφτασε στις ΗΠΑ: «μάθε εγό κατόρθοσα μαιτά βασάνον και κονόμησα το ησητήριο και ήλθα εις Αμαιρική  και ήμαι έτημος να στήλο ησητήριο να έλθη και ο Κόστας απάνου». Συνεχίζει ζητώντας από τον αδελφό του να προσέχει τους γονείς τους και την αδελφή τους.

epistoli 1, sel 1 kostas pros dimitrio xroni

epistoli 1, sel 2 kostas pros dimitrio xroni

Επιστολή Κώστα Χρόνη προς τον αδελφό του, Δημήτρη, Peabody Mass, 30.12.1930

Δέκα χρόνια μετά ο Κώστας έχει φτάσει και έχει εγκατασταθεί στην ίδια πόλη με τον αδελφό του. Στο μεταξύ βέβαια έχει έλθει και η κρίση μετά το κραχ του 1929: «ίδων να μας γράφις δια την αεργείαν όπου ήνε εδώ εις την Αμερικήν καθός γράφουν η εφημερίδες μάλιστα ήνε όλα σοστά. Εδώ υπάρχη μεγάλι κρίσης. Εκατομύρια εργάτες κάθοντε. Αλά τη να κάμουν και που να παν όπου και να θέλουν να φίγουν δεν έχουν χρίματα πολή δεν έχουν τα ναύλα να φίγουν και περιμένουμε μίπος και φτιάξη η κατάστασις». Οι ίδιοι είναι τυχεροί διότι έχουν περιστασιακά δουλειά, η οποία επαρκεί μόνο για τα έξοδα, στα «πετσιάτικα», δηλαδή στα βυρσοδεψεία, που υπήρχαν στο Peabody.

epistoli 2, sel 1 kostas pros dimitrio xroni

epistoli 2, sel 2 kostas pros dimitrio xroni

Επιστολή Κώστα Χρόνη προς το αδελφό του, Δημήτριο, Peabody Mass, 8.1.1938

Οχτώ χρόνια μετά από την προηγούμενη επιστολή, η ανεργία χτύπησε και τον Κώστα Χρόνη ο οποίος βέβαια στο μεσοδιάστημα κατάφερε και αγόρασε ένα σπίτι το οποίο τώρα δεν μπορεί να πουλήσει. Γράφει ακόμη ο Κώστας για την προτροπή του αδελφού του, Δημήτρη, να γυρίσει πίσω στην Ελλάδα: «μου έγραφες εάν θέλω να έλθω κάτου έστω και τα ναύλα εάν δεν έχω, αλά το θεωρώ ενδροπή έπιτα από 18 χρόνια απουσίας από το σπίτι μας να έλθω άσεντζος κάτου».

Γιώργος Κουμαρίδης

Τα μπαράκια

Τα μπαράκια

Η σημερινή ανάρτηση ίσως ξενίσει. Το blog όμως προσπαθεί στη μικρή του πορεία να αναδείξει πτυχές του «καθημερινού» και του «εφήμερου» (για να θυμηθούμε τον Μάνο Χαριτάτο στον οποίο χρωστάμε ανάμεσα σε πολλά άλλα την ανάδειξη του πεδίου αυτού). Εδώ όμως δεν θα μεταφερθούμε στον αγαπημένο 19ο αιώνα του Μάνου αλλά στον ύστερο 20ο. Συγκεκριμένα στη δεκαετία του 1980, (η οποία έχει τις μέρες αυτές την τιμητική της) όταν στην Ελλάδα καθιερώνονται νέοι τόποι διασκέδασης που υπήρξαν ταυτόχρονα πεδία συγκρότησης μιας διακριτής νεανικής κουλτούρας και ταυτότητας. Ένας από αυτούς ήταν τα μπαράκια.

Tα καμπαρέ είναι μακριά. Οι μπουάτ είναι κάτι εντελώς άλλο. Διαφορετικά από τα καφέ (αν και κάποια είναι καφέ-μπαρ) και σίγουρα αντιστάθμισμα στις ντισκοτέκ που βιώνουν την εποχή εκείνη μέρες δόξας. Τα μπαράκια (ή σε κάποιες περιπτώσεις παμπ, λέξη που μάλλον δεν επικράτησε) είναι γέννημα της ιδιαίτερης αυτής δεκαετίας. Τόπος διασκέδασης και κοινωνικοποίησης κυρίως νεανικών στρωμάτων, τα μπαράκια γίνονται στέκια, όπου κάποιος ή κάποια ακούει μουσική (συχνά ροκ), χορεύει (λίγο), φλερτάρει, πίνει, κοινωνικοποιείται (αν και το ρήμα αυτό παραμένει πολύ θεωρητικό για να αποδώσει τη συγκεκριμένη δράση και είναι μάλλον μεταγενέστερο της εποχής). Ταυτόχρονα προκαλούν συζητήσεις και αναλύσεις. Η εξατομικευμένη διασκέδαση συνδέεται από τότε με ένα κενό νοήματος για να φτάσουμε λίγα χρόνια αργότερα να διαβάζουμε σε τοίχους συνθήματα για τα «μπαρ της αλλοτρίωσης». Τα μπαράκια γίνονται ακόμη τίτλος (σημαντικού) δίσκου.

277_1_germanos-mparakia

Υλικά κατάλοιπα αυτής της εμφάνισης λίγα. Εμείς εντοπίσαμε ορισμένα σε κάποια «εναλλακτικά» περιοδικά που εκδίδονταν την εποχή εκείνη στη Θεσσαλονίκη. Ας μας συγχωρήσουν οι φίλοι εκτός Θεσσαλονίκης για τη μικρή αυτή προτίμηση. Διαφημίσεις με λιτή αισθητική σε περιοδικά με κοινό μάλλον υψηλού μορφωτικού επιπέδου (φοιτητές, νέοι εργαζόμενοι, πανεπιστημιακοί). Τα μπαρ που εντοπίσαμε βρίσκονταν στην οδό Προξένου Κορομηλά ή στην περιοχή κοντά στον Λευκό Πύργο (τις δύο περιοχές που συγκέντρωσαν πολλά μπαρ την εποχή εκείνη). Άλλοι χώροι, η πλατεία Ναβαρίνου και η οδός Παύλου Μελά. Κάποια υπάρχουν ακόμη. Χειμώνας είναι, το σηκώνει ένα ποτό.

banal_ianos

Ιανός, τχ. 1 (Ιούνιος-Ιούλιος 1982)

 

banal_prooptiki

Προοπτική, Επιθεώρηση Κοινωνικής Κριτικής και Πολιτικής Παρέμβασης, τχ. 4 (Φλεβάρης 1982). Το Banal υπήρξε από τα πρώτα μπαρ στη Θεσσαλονίκη.  Για περισσότερα (που σχετίζονται γενικότερα με τη σημερινή ανάρτηση) εδώ.

don_kichotis_parodos

Πάροδος , περιοδικό φοιτητών της Φιλοσοφικής, τχ. 6 (Γενάρης 1984)

 

lucky_ianos

Πάροδος, περιοδικό φοιτητών της Φιλοσοφικής, τχ. 6 (Γενάρης 1984)

lucky_oikotopia

Οικοτοπία, τχ. 7 (Μάρτιος 1990)

 

concerto_oikotopia

Οικοτοπία, τχ. 6 (Ιανουάριος 1990)

 

de_facto_parodos

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 2 (Φεβρουάριος 1984)

 

enallax_en_oiko0001

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 5-6 (Δεκέμβριος 1985)

 

 

lotos_parodos

Πάροδος, περιοδικό φοιτητών της Φιλοσοφικής, τχ. 6 (Γενάρης 1984)

 

flou_en_oiko

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 5-6 (Δεκέμβριος 1985)

 

flou2_en_oiko

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ.2 (Φεβρουάριος 1984)

 

time_out_en_oiko

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 4 (Νοέμβριος 1984)

 

time_out_prooptiki0001

Οίκω, Έκδοση της Δημοκρατικής Ενότητας Αρχιτεκτόνων, τχ. 5-6 (Δεκέμβριος 1985)

 

Βοήθεια για την ανάρτηση προσέφερε το Νίκος Σουλιώτης «Μπαράκια» στο Βασίλης Βαμβακάς, Παναγής Παναγιώτοπουλος (επιστημονική επιμέλεια) , Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80. Κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό, β΄ έκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2014

 

Γιώργος Κουμαρίδης