Μια παρέα

Μια παρέα

Το 1944 κυκλοφορεί στη Θεσσαλονίκη το νεανικό περιοδικό Ξεκίνημα από τον Εκπολιτιστικό Όμιλο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης που ήταν ουσιαστικά δημιούργημα της ΕΠΟΝ. Το περιοδικό, βασικοί συνεργάτες του οποίου υπήρξαν οι Μανόλης Αναγνωστάκης, Κλείτος Κύρου, Θανάσης Φωτιάδης και Πάνος Θασίτης, κατάφερε να συγκεντρώσει στις σελίδες του σημαντικές λογοτεχνικές και κριτικές συνεργασίες.

1944_xekinima_003

1944_xekinima_004

Συνέχεια κατά κάποιον τρόπο του Ξεκινήματος ήταν το περιοδικό Φοιτητής, το οποίο κυκλοφόρησε πάλι στη Θεσσαλονίκη σε τέσσερα τεύχη την άνοιξη του 1945. Στο περιοδικό αυτό (τχ. 2, 7.4.1945) δημοσιεύθηκαν φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου από την εκδήλωση της 25.3.1943 που οργάνωσε η ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια της οποίας φοιτητές με επικεφαλής τον φοιτητή νομικής  Άνθιμο Χατζηανθίμου (γνωστός ως ποιητής με το όνομα Άνθος Φιλητάς) κατέθεσαν στεφάνι στο άγαλμα του Ναυάρχου Βότση και στη συνέχεια έκαναν πορεία στους δρόμους της Θεσσαλονίκης.

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (1)

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (5)

Δύο φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου συνόδευαν το παραπάνω άρθρο με τίτλο  «Αποδιοπομπαίοι». Το άρθρο αναφερόταν στη δίωξη του καθηγητή Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Χαράλαμπου Θεοδωρίδη και στην απαγόρευση συμμετοχής του φοιτητή Άνθιμου Χατζηανθίμου στην παρέλαση της 25ης Μαρτίου 1945.

kk_116_400_006

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου καταθέτει στεφάνι εκ μέρους της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο άγαλμα του Βότση, 25.3.1943.

kk_116_400_005

kk_116_400_001

kk_116_400_004

Ο Χαράλαμπος Θεοδωρίδης μαζί με την κόρη του κρατούν την ελληνική σημαία στο μπαλκόνι του σπιτιού τους στη συμβολή των οδών Αλεξάνδρου Σβώλου και Ιπποδρομίου.  Ο Θεοδωρίδης στη συνέχεια πέταξε τη σημαία στο συγκεντρωμένο πλήθος το οποίο αφού τραγούδησε τον εθνικό ύμνο δέχθηκε την επίθεση των Γερμανών.

Οι φίλοι μας μάλλον θα αναγνωρίσουν τις παραπάνω φωτογραφίες. Γιατί όμως ασχολούμαστε ξανά με αυτές; Απλά γιατί τα τεκμήρια δεν μας αφήνουν να τις αφήσουμε. Η παρέα της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και η παρέα του περιοδικού Ξεκινήματος επανέρχεται στα αρχεία μας. Σαν να μας ζητά να την μνημονεύουμε. Αιτία στάθηκε η πρόσφατη σημαντική δωρεά του αρχείου του Πάνου Θασίτη από την κόρη του Λήδα Θασίτη και τον γαμπρό του Δημήτρη Αλεξάνδρου, τους οποίους και ευχαριστούμε θερμά. Το αρχείο έρχεται να προστεθεί στα αρχεία του Κλείτου Κύρου και του Θανάση Φωτιάδη που έχουμε τη χαρά να στεγάζουμε στα αρχειοστάσια μας. Από την παρέα λείπει ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Το αρχείο του Πάνου Θασίτη περιέχει σημαντικά τεκμήρια για το έργο και τη ζωή του σημαντικού ποιητή και κριτικού αλλά και τεκμήρια που σχετίζονται με αυτή την παρέα.  Δεν θα γράψουμε εδώ προφανώς την ιστορία της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Ξεκινήματος. Όμως θα δούμε ορισμένες στιγμές της.

23-με Γ. ΚΑΝΤΑΡΤΖΗ, ΠΛ. ΑΓ. ΣΟΦΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1942 23_cut

Ο Πάνος Θασίτης (δεξιά) με τον Γιώργο Καφταντζή στην πλατεία Αγίας Σοφίας, 1942.

25_ΠΑΡΕΛΑΣΗ ΕΠΟΝ, ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, 30-10-1944 25

Στην παρέλαση της ΕΠΟΝ για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Πρώτος από δεξιά ο Θανάσης Φωτιάδης. Ο Πάνος Θασίτης υποδεικνύεται με το βέλος, 30.10.1944

thasitis_ai_stratis_1948_001

Ο Πάνος Θασίτης εξόριστος στον Άη Στράτη, 1948

KK121-4_48

Ο Θανάσης Φωτιάδης πρώτος από δεξιά. Ο Κλείτος Κύρου στη μέση. Η φωτογραφία τραβηγμένη το 1942 ή το 1943.

Στο ίδιο τεύχος του Φοιτητή που δημοσιεύθηκαν οι φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου δημοσιεύθηκε και το γνωστό ποίημα του Μανόλη Αναγνωστάκη «Χάρης 1944» που αναφέρεται στον Χάρη Τάλλαρο, φοιτητή της ιατρικής και αγωνιστή που σκοτώθηκε από ατύχημα το 1944. Ο Χάρης Τάλλαρος είναι γνωστός μέσω του ποιήματος και της μελοποίησης του από τον Μίκη Θεοδωράκη (για το τραγούδι με τη Μαρία Φαραντούρη εδώ) αλλά όπως συχνά συμβαίνει η μορφή του παραμένει εν πολλοίς άγνωστη.

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (6)

Η μόνη γνωστή σε εμάς φωτογραφία του Χάρη Τάλλαρου είναι η παρακάτω που δημοσίευσε ο Γιώργος Καφταντζής στο βιβλίο του Το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης στον καιρό της Κατοχής, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998.

kaftanztzis_xaris001

Ο ίδιος ο Αναγνωστάκης βέβαια έχει από καιρό δείξει μια φωτογραφία με τον Χάρη στην  εκπομπή Παρασκήνιο (συγκεκριμένα από το 20:00 έως το 21:00). Θυμηθήκαμε ότι είχαμε δει τη φωτογραφία και την αναζητήσαμε στο αρχείο του Κλείτου Κύρου.

1944_kk_anagnostakis_tallaros_cut

Ο Χάρης είναι μάλλον ο πρώτος από δεξιά (ανεβασμένος πάνω στο τραπέζι) και ο Αναγνωστάκης ο πρώτος από αριστερά. Δίπλα στον Αναγνωστάκη κάθεται ο Δημήτρης  (Τάκης) Αλεξανδρίδης, σχέδια του οποίου κοσμούν την ποιητική συλλογή του Αναγνωστάκη Εποχές (1945). Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη την περίοδο της Κατοχής, χωρίς να έχουμε όμως ακριβή χρονολογία. Η παρέα φαίνεται να είναι κάπου στην εξοχή και είναι πιθανό ο φωτογράφος να είναι ο Κλείτος Κύρου.

Επανερχόμαστε όμως στα ευρήματα του αρχείου Θασίτη. Ανάμεσα σε άλλα ένα ολόκληρος φάκελος με την ένδειξη Άνθιμος Χατζηανθίμου που περιείχε φωτογραφίες και άλλα τεκμήρια του ποιητή και αγωνιστή. Ο Α. Χατζηανθίμου μετά τη δράση του στη Θεσσαλονίκη στη διάρκεια της Κατοχής, κυνηγημένος από τους Γερμανούς, έφυγε στο βουνό με το όνομα Γιάννης Μακεδόνας. Ο Εμφύλιος Πόλεμος τον βρήκε Πολιτικό Επίτροπο Ταξιαρχίας του ΔΣΕ. Μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου βρέθηκε στην Τασκένδη από όπου επαναπατρίστηκε στη Θεσσαλονίκη το 1976.

thasitis_xatzianthimou005

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου (πρώτος από δεξιά) με τους ποιητές Χρήστο Μπράβο (στη μέση) και Έκτορα Κακναβάτο. Ευχαριστώ θερμά τον Κωστή Λιόντη για την ταυτοποίηση του Μπράβου.

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου 40 χρόνια μετά την πρώτη κατάθεση στεφάνου και λίγο μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης καταθέτει ξανά στεφάνι στο άγαλμα του Βότση.

thasitis_xatzianthimou004

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου καταθέτει στεφάνι (δεν ξέρουμε με ποια αφορμή) εκ μέρους της ΕΠΟΝ στο άγαλμα του Βότση. Δεν έχουμε χρονολογία αλλά από το πλακάτ που φαίνεται πίσω δεξιά και γράφει 40 ΕΠΟΝ, μπορούμε να εικάσουμε ότι η φωτογραφία είναι του 1983.

Η παρέα βέβαια έσμιγε σε δημόσιες εκδηλώσεις όταν τα χρόνια πέρασαν.

KK59

Συγκέντρωση της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1982. Αναγνωρίζουμε από δεξιά τον Κλείτο Κύρου, τον Γιώργο Καφταντζή (ο μόνος χωρίς γραβάτα) και τον Λεωνίδα Ζησιάδη (με το μουστάκι).

Και σε ιδιωτικές.

KK59_021

Λαϊλιάς Σερρών, 1983. Από δεξιά Πάνος Θασίτης, Ηλίας Γαργάλας (μέλος της ομάδας του Ξεκινήματος, γνωστός με το ψευδώνυμο Θρακιώτης, δικηγόρησε για χρόνια στην Ξάνθη), Γιώργος Καφταντζής, Κλείτος Κύρου

Και ξανά.

kk_60_003

Η παρέα του Ξεκινήματος και της ΕΠΟΝ ανταμώνει ξανά το 1995 στη Θεσσαλονίκη, σε ταβέρνα στην περιοχή της Κρήνης. Από αριστερά: Κλείτος Κύρου, Μανόλης Αναγνωστάκης, Νόρα Αναγνωστάκη, Άνθιμος Χατζηανθίμου, Πάνος Θασίτης.

 

kk_60_002

Από αριστερά Ηλίας Γαργάλας, Πάνος Θασίτης, Νόρα Αναγνωστάκη, Κλείτος Κύρου.

 

Γιώργος Κουμαρίδης

Μια μικρή αρχαιολογία του συνδετήρα

Μια μικρή αρχαιολογία του συνδετήρα

Η καρφίτσα ήταν η κυρίαρχη. Αυτή ήταν κυρίως που κρατούσε για χρόνια ενωμένα τα έγγραφα και βοηθούσε στη διατήρηση αυτού που οι αρχειονόμοι λένε αρχειακό δεσμό. Αλίμονο όμως, σκουριάζει η ταπεινή και εμείς οι σύγχρονοι δεν τη θέλουμε. Την απομακρύνουμε από τα τεκμήρια ανελέητα (πάντα όμως κάποιες ξεφεύγουν), διαδικασία που αποτελεί μια από τις πλέον κοινές δουλειές των αρχειονόμων που ασχολούνται με υλικό του 20ού αιώνα. Για την αισχρή αυτή συμπεριφορά απέναντί της καλύτερα να διαβάσετε το «Μανιφέστο μια καρφίτσας» του (εμπνευσμένου) Ανωνύμου στο περιοδικό Αρχειακά Νέα, τχ. 24 (Μάρτιος 2011), σ. 69, προσβάσιμο εδώ.

IMG_7354

 

IMG_7353

Είναι όμως και τα ξαδέλφια της καρφίτσας, τα συρραπτικά, οι συνδετήρες  και τα καρφιά που επιτέλεσαν το ίδιο έργο αλλά επιφέρουν παρόμοια ζημιά.

IMG_7361

IMG_7360

Οφείλουμε όμως να αποζημιώσουμε τα ταπεινά αυτά κομμάτια από σίδηρο και να τους δώσουμε τη θέση που τους αρμόζει στην ιστορία των αρχείων και της αρχειονομίας. Μία μικρή, ερασιτεχνική αρχαιολογία του συνδετήρα είναι η δική μας, ελάχιστη  συνεισφορά. Έγινε στο πέρασμα των ετών, όχι όμως όσο σχολαστικά και επαγγελματικά θα έπρεπε ίσως. Δεν καταγράφηκαν στοιχεία για την προέλευση των αντικειμένων (από ποιο αρχείο προήλθαν), ούτε φωτογραφήθηκαν πριν αποχωριστούν το χαρτί με το οποίο είχαν αγκαλιαστεί για χρόνια. Και βέβαια επιβίωσαν τα πιο εμφανίσιμα και ιδιαίτερα.

Ιδού:

IMG_7306

IMG_7307

Καλής ποιότητας και ξένης προέλευσης, μάλλον μεσοπολεμικοί. Στην μπροστινή τους πλευρά φέρουν την επωνυμία της εταιρείας παραγωγής.

IMG_7305

Ίδιας λογικής με τους παραπάνω αλλά μάλλον χειρότερης ποιότητας και χωρίς επωνυμία.

IMG_7308

Αρκετά σπάνιοι μάλλον. Τους έχω συναντήσει μόνο μια φορά.  Μπορεί βέβαια σε κάποια άλλη χώρα να ήταν πιο κοινοί. Προφανώς η συχνότητα ή η σπανιότητα σχετίζεται και με το κύκλωμα παραγωγής και εμπορίας.

IMG_7302

Αρκετά αιχμηροί.

IMG_7312

IMG_7311

Γεωμετρικός και με αντοχή.

IMG_7314

IMG_7313

Από το αρχείο Κάρολου Τσίζεκ.

IMG_7310

Μερικά ταπεινά καρφιά.

IMG_7315

IMG_7316

Κι ένας πλαστικός

IMG_7318

Όλη η ομάδα.

Καλές γιορτές σε όλες και όλους.

Γιώργος Κουμαρίδης

Αρχειακές συναντήσεις

Αρχειακές συναντήσεις

Η Θεσσαλονίκη είναι μικρή. Πολλοί γνωρίζουν πολλούς. Όταν όμως συμβαίνουν αρχειακές συναντήσεις σαν αυτή που θα  περιγράψω, μας εκπλήσσουν και μας ευχαριστούν (υπάρχουν και άλλες παρόμοιες). Τους προηγούμενους μήνες ταξινομούσα το σημαντικό αρχείο του γιατρού Νίκου Παπακυριαζή (1940-2003), ευρωβουλευτή του ΠΑΣΟΚ (1985-1989), αντιδημάρχου Θεσσαλονίκης (1983-1985) και προέδρου του Συλλόγου Επιστημονικού και Διδακτικού Προσωπικού του ΑΠΘ (1975-1985). Η περιγραφή του αρχείου θα είναι διαθέσιμη σύντομα από το site του ΕΛΙΑ. Το αρχείο περιέχει τεκμήρια από την πλούσια πολιτική και συνδικαλιστική δραστηριότητα του Ν. Παπακυριαζή. Ενώ βρισκόμουν προς το τέλος της ταξινόμησης και έβλεπα τις πολλές φωτογραφίες του αρχείου έπεσε το μάτι μου σε μία συγκεκριμένη. Πέντε άτομα σε ένα μπαλκόνι από το οποίο κρέμεται η ελληνική σημαία. Οι τέσσερις νεότεροι και πιο πρόχειρα ντυμένοι, ο πέμπτος, πιο μεγάλος, πίσω από ένα μικρόφωνο, με καμπαρντίνα και χαρτί με την ομιλία του στο χέρι. Από πίσω η σωτήρια τεκμηρίωση από τον Ν. Παπακυριαζή: «17 Νοέμβρη 1976, Πλατεία Αγίας Σοφίας».

Υποπτεύτηκα ποιος ήταν. Ήταν ο Ιωάννης Δεληγιάννης, καθηγητής Νομικής και πρύτανης του ΑΠΘ, και υπουργός Μακεδονίας-Θράκης στην υπηρεσιακή κυβέρνηση Γρίβα (Οκτώβριος 1989-Νοέμβριος 1989) και στην οικουμενική κυβέρνηση Ξ. Ζολώτα (Νοέμβριος 1989-Απρίλιος 1990). Νομίζω ότι είχα δει μια φωτογραφία του σε μια αναζήτηση στο διαδίκτυο όταν η κόρη του Χριστίνα Δεληγιάννη-Δημητράκου, μας δώρισε γενναιόδωρα το αρχείο του τον Μάιο του 2019. Όσο λοιπόν εγώ τελείωνα την ταξινόμηση του αρχείου του Ν. Παπακυριαζή (όταν και εντοπίστηκε η φωτογραφία) η Μαργαρίτα Καλαφάτη είχε ξεκινήσει στο διπλανό γραφείο την πρώτη επισκόπηση του αρχείου του Ι. Δεληγιάννη. Το αρχείο περιέχει τεκμήρια από την πλούσια ακαδημαϊκή του πορεία, από το πέρασμα του από την πολιτική καθώς και από τη δικηγορική του δραστηριότητα. Οι πρώτοι π.χ. φάκελοι που ανοίχθηκαν περιέχουν τεκμήρια από την νομοπαρασκευαστική επιτροπή εκσυγχρονισμού του οικογενειακού δικαίου, μέλος και πρόεδρος της οποίας υπήρξε για πολλά χρόνια τη δεκαετία του 1980 ο Ι. Δεληγιάννης.

Και να λοιπόν που δύο άνθρωποι που όπως θα δούμε συναντήθηκαν (ίσως συνεργάστηκαν και πολύ πιθανό να συγκρούστηκαν κιόλας) και σε άλλες εκδηλώσεις να «συναντιούνται» και μετά το θάνατό τους μέσω των «χαρτιών» τους στις συλλογές μας. Και ίσως (μένει να δούμε τι ακριβώς περιέχει το αρχείο του Δεληγιάννη) να υπάρχουν και άλλες διασταυρώσεις.

papakyriazis_001

Πλατεία Αγίας Σοφίας, 17 Νοέμβρη 1976. Ο Ι. Δεληγιάννης στο μικρόφωνο, ο Ν. Παπακυριαζής αριστερά πίσω του.

 

papakyriazis_003

28 Οκτωβρίου 1976, δεξίωση του Προέδρου της Δημοκρατίας. Ο Ι. Δεληγιάννης τρίτος από δεξιά, ο Ν. Παπακυριαζής τρίτος από αριστερά.

 

papakyriazis_002Από εκδήλωση για τον εορτασμό των πενήντα χρόνων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 5 Δεκεμβρίου 1976.

 

papakyriazis_004papakyriazis_005Από το 2ο Πανελλαδικό Συνέδριο Επιστημονικού και Διδακτικού Προσωπικού.

Καλό φθινόπωρο.

Γιώργος Κουμαρίδης

Η αλληλογραφία ενός δημάρχου

Η αλληλογραφία ενός δημάρχου

Το αρχείο του Χαρίσιου Βαμβακά έχει τραβήξει μέσα στα χρόνια το ενδιαφέρον αρκετών ερευνητών. Το υλικό που έχει μελετηθεί κυρίως είναι αυτό που αφορά τη θητεία του Βαμβακά ως αντιπροσώπου της ελληνικής κυβέρνησης στη Διασυμμαχική Κυβέρνηση Θράκης και τη θητεία του στη συνέχεια ως Γενικού Διοικητή Ανατολικής Θράκης (μετά την προσάρτηση της περιοχής). Ο Βαμβακάς όμως είχε μια πλουσιότατη πολιτική σταδιοδρομία. Διετέλεσε βουλευτής Σερβίων και Κοζάνης στο Οθωμανικό Κοινοβούλιο, Γερουσιαστής και αντιπρόεδρος της Γερουσίας και Δήμαρχος Θεσσαλονίκης (όχι ακριβώς με αυτόν τον τίτλο όπως θα δούμε παρακάτω) από το 1931 μέχρι τον Ιούλιο του 1933. Το υλικό που αφορά αυτή τη θητεία, η οποία ήταν μάλιστα επεισοδιακή καθώς επαύθη από τη θέση του μετά από διαχειριστικό έλεγχο του Γενικού Διοικητή Μακεδονίας, Φίλιππου Δραγούμη (μάλλον στο πλαίσιο πολιτικών διώξεων των βενιζελικών), δεν έχει ερευνηθεί όσο νομίζουμε του αξίζει.

Ο Χαρίσιος Βαμβακάς

Ο Χαρίσιος Βαμβακάς

Εμείς εδώ επιλέξαμε ορισμένες επιστολές από την αλληλογραφία ενός δημάρχου του Μεσοπολέμου. Στιγμές στον χρόνο, που εμπλουτίζουν λίγο τη γνώση μας για τη σημαντική αυτή περίοδο της ιστορίας της Θεσσαλονίκης και δείχνουν ορισμένες φορές γιατί το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα.

Ο Βαμβακάς λοιπόν όπως υπαινιχθήκαμε δεν ήταν Δήμαρχος Θεσσαλονίκης αλλά Δήμαρχος Θεσσαλονικέων. Αν και κάναμε μια μικρή έρευνα δεν μπορέσαμε να βρούμε αν αυτό ήταν το επίσημο όνομα του Δήμου (πρέπει πάντως να ήταν καθώς εμφανίζεται στο επιστολόχαρτο και την κάρτα του Βαμβακά), πότε και γιατί άλλαξε. Οι άλλοι δύο μεγαλύτεροι δήμοι της χώρας, δηλαδή Αθηναίων και Πατρέων, διατήρησαν μέχρι σήμερα το όνομα με τη γενική των κατοίκων αντί με τη γενική της πόλης.

vavmakas_5_1001

vavmakas_5_1008

Στο αρχείο συναντάται επιστολή του Γενικού Διευθυντή της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης, Νικολάου Γερμανού, με την οποία ενημερώνει τον Βαμβακά ότι η ΔΕΘ του στέλνει αναμνηστικό μετάλλιο της 8ης περιόδου, το οποίο παρέχει και δικαίωμα διαρκούς ελευθέρας εισόδου στην Έκθεση. Εντυπωσιακό και ιδιαίτερα καλαίσθητο το επιστολόχαρτο της ΔΕΘ.

vamvakas_5_1020

Στη συνέχεια βρίσκουμε κάτι σύνηθες. Μια ευχαριστήρια επιστολή κατοίκων της Άνω Πόλης για τα «λαμβανόμενα μέτρα υπέρ της συνοικίας μας, μέτρα άτινα δεν ελήφθησαν από Τουρκοκρατίας». Και συνεχίζουν ζητώντας την τοποθέτηση μια κρήνης επί της οδού Μύρωνος.

vamvakas_5_1015

Το ευχαριστήριο βρήκε το δρόμο του στην εφημερίδα Μακεδονικό Φως, 5.9.1931

vamvakas_5_1017

Στην αλληλογραφία του δημάρχου βρέθηκε και το παρακάτω συμφωνητικό. Πρόκειται για ένα συμφωνητικό μεταξύ του Αθλητικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης Άρης και του Ευστάθιου Τζώρτζη, εργολάβου, για την εκτέλεση χωματουργικών εργασιών στο γήπεδο του Άρη (τότε στην οδό Λεωφόρου Στρατού).

vavmakas_5_1003

vavmakas_5_1004

Το ξενοδοχείο Olympic Mediterranean Palace, γνωστό ως Μεντιτερανέ, υπήρξε το πιο γνωστό και το πλέον κοσμικό ξενοδοχείο της Θεσσαλονίκης. Στην παρακάτω επιστολή, η οποία γράφτηκε τον Μάρτιο του 1932, ο αποστολέας ενημερώνει τον Χ. Βαμβακά ότι το ξενοδοχείο βρίσκεται σε «αφάνταστον χρηματική στενοχωρίαν  αφ’ ενός μεν διότι αι τράπεζαι δεν δανείζουν πλέον, αφ’ ετέρου δε διότι ούτε οι ένοικοι μας πληρώνουν τους λογαριασμούς των. Καταφεύγω προς υμάς με την θερμή παράκληση να μας πληρώσετε τουλάχιστον τον λ/σμόν του κ. Προέδρου της Δημοκρατίας, ανερχόμενον εις δρ. 31.255 ως το εσώκλειστον αντίγραφον».

vavmakas_5_1005

Ο λογαριασμός του γεύματος λοιπόν του Δήμου Θεσσαλονίκης προς τιμήν του Προέδρου της Δημοκρατίας:

«150 γεύματα προς 115 δρχ. έκαστο, 192 κρασιά προς 30 δρχ. έκαστο, 54 σαμπάνιες προς 100 δρχ. έκαστη , 110 Σουροτής προς 8 δρχ. έκαστη, 45 Perrier (;)  προς 15 δρχ έκαστο, φαγητά μουσικής, φρουράς, σωφέρ, 60 άτομα προς 2400 δρχ, διάφορα ποτά προς 390 δρχ., σιγαρέτα πούρα προς 200 δρχ., 10% επί των παραπάνω για υπηρεσία σερβιτόρων και βοηθών και 3500 δρχ για έξοδα ακολουθίας  του Προέδρου και διαμέρισμα».

vavmakas_5_1006

Στο τέλος ένα έγγραφο που μας αφορά έμμεσα (ως αρχειακό φορέα). Με την παρακάτω επιστολή ο Υπομοίραρχος του Τμήματος Ειδικής Ασφαλείας Θεσσαλονίκης ζητάει από τον δήμαρχο το ποσό των 4000 δραχμών για την αγορά «μιας αρχειοθήκης μετά επαρκούς αριθμού δελτίων και ευρετηρίων». Η ανάγκη αυτή προέκυψε καθώς οι υπηρεσίες της Αντικατασκοπείας και της Αντικομμουνιστικής Κινήσεως ανακαίνισαν τα παλιά αρχεία και δημιούργησαν νέα με την προσθήκη ειδικού αρχείου δελτίου πληροφοριών.

vavmakas_5_1007

Τα παράπονα και τα αιτήματα στον δήμαρχο.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

Ο Αλέκος και η Βαρβάρα: συγκοινωνία κόλπου Θεσσαλονίκης

Ο Αλέκος και η Βαρβάρα: συγκοινωνία κόλπου Θεσσαλονίκης

Αν και η Θεσσαλονίκη δεν έχει την πλέον στενή σχέση με τη θάλασσα (όπως την έχουν άλλα λιμάνια) τα τελευταία χρόνια οι κάτοικοι ή οι επισκέπτες της πόλης μπορούν να επισκεφθούν τους καλοκαιρινούς μήνες με καράβι τους κοντινούς στη Θεσσαλονίκη παράκτιους οικισμούς της Περαίας και των Νέων Επιβατών. Η εξέλιξη αυτή υπήρξε κατά έναν τρόπο το αποτέλεσμα μια πολύχρονης συζήτησης στην τοπική κοινωνία για την ανάγκη καθώς και για τη βιωσιμότητα της επαναφοράς της θαλάσσιας συγκοινωνίας στη Θεσσαλονίκη.

konstantis

Το καράβι Κωνσταντής με το οποίο από το 2017 επανήλθε η θαλάσσια συγκοινωνία στη Θεσσαλονίκη

Εμείς εδώ με αφορμή ως συνήθως ορισμένα αρχειακά τεκμήρια θα ρίξουμε μια κλεφτή ματιά στην ιστορία της συγκοινωνία αυτής. 70 περίπου χρόνια πριν υπήρχαν περισσότερες εταιρείες που δραστηριοποιούνταν στον κλάδο και σίγουρα περισσότερα καράβια. Βλέπουμε τα ονόματά τους σε μια σειρά εισιτηρίων που κράτησε ο Φαίδων Κοζύρης στο αρχείο του.

kozyris_15_1_005

kozyris_15_1_003

kozyris_15_1_004

kozyris_15_1_001

«Συγκοινωνία τουριστικής ακτής» ή «Συγκοινωνία Κόλπου Θεσσαλονίκης». «Λεύκη», «Αλέκος», «Ποσειδών», «Ερυθραία», «Έρως», «Βαρβάρα», «Ζωοδόχου Πηγή» και «Δελφίνι», κάποια από τα καράβια που μετέφεραν πολύ κόσμο στους δύο πλέον δημοφιλείς θερινούς προορισμούς μεταπολεμικά και μέχρι τη δεκαετία του 1970. Πριν δηλαδή έρθει η μαζικότητα του Ι.Χ. αυτοκινήτου και ανακαλυφθεί η Χαλκιδική όπως σωστά επισημαίνει ο Χρίστος Ζαφείρης στο Θεσσαλονίκης Τοπιογραφία, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 115-127, όπου και παραθέτει και άλλα ονόματα: «Βαγγελίτσα», «Ερμής», «Ευδοκία», «Θεσσαλονίκη Ι» και «Θεσσαλονίκη ΙΙ». Αναμνήσεις ανθρώπων της γενιάς του 1950 για μπάνια στην Περαία, τον Μπαξέ (το παλιό όνομα των Νέων Επιβατών) και την Αγία Τριάδα που στην περίπτωση της μαμάς μου συνοδεύονται από την ανάμνηση τεράστιων βραστών καβουριών που σερβίριζαν αυτοσχέδιοι μάγειρες της περιοχής.

Οι φωτογραφίες που ακολουθούν είναι και αυτές από το αρχείο του Φ. Κοζύρη. Είναι του 1949 ή του 1950 και τον απεικονίζουν με παρέα είτε εν πλώ ή αναμένοντας την αναχώρηση.

koz_pho008

koz_pho001

Επί της «Ιουλίας» εν πλω προς Αγία Τριάδα, άνοιξη 1950. Η «Ιουλία» δεν φαίνεται όμως για καράβι της γραμμής. Ο Φ. Κοζύρης (πρώτος από αριστερά) με τη φοιτητική συντροφιά του.

kozyris_pho031

Με την ίδια παρέα στη σκάλα της Αγίας Τριάδας, άνοιξη 1950.

koz_pho010

Μαθητές Η΄Γυμνασίου, φεύγοντας από τους Νέους Επιβάτες, άνοιξη 1949.

kozyris_pho028

Πάνω στον «Αλέκο», καλοκαίρι 1949.

Καλό καλοκαίρι.

Γιώργος Κουμαρίδης

Τα φουστανάκια

Τα φουστανάκια

Κάποτε, όχι πολλά χρόνια πριν, τα αγόρια φορούσαν φουστανάκια. Νεογέννητα αλλά και λίγο μεγαλύτερα, δίχρονα, ίσως και τρίχρονα. Τα έντυναν οι μανάδες τους. Η αφορμή για τη σημερινή ανάρτηση δόθηκε από μια φωτογραφία του πατέρα μου. Και καθώς στις συλλογές του ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη δε βρήκαμε πολλές παρόμοιες κάναμε μια μικρή γύρα σε φίλους και συγγενείς και μαζέψαμε λίγες. Βρήκαμε φωτογραφίες από τα πρώτα χρόνια του Μεσοπολέμου μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1950. Και γεωγραφικά από όλη τη Μακεδονία, τη Θεσσαλονίκη και τον Βόλο.

Θα θέλαμε να έχουμε μεγαλύτερο δείγμα, τόσο γεωγραφικά όσο και χρονολογικά για να μπορούμε να εξάγουμε περισσότερα συμπεράσματα. Είναι μια πρακτική που συμβαίνει κυρίως στην επαρχία ή και στην πόλη; Πότε περίπου σταματάει να εμφανίζεται; Σε ποια ηλικία τα αγόρια βάζουν παντελόνι;

Όσο για τους λόγους που οδηγούσαν σε αυτή την πρακτική. Ομολογούμε ότι δεν ψάξαμε σε βιβλία λαογραφίας για να δούμε αν αναφέρεται κάτι σχετικό. Εικάζουμε ότι ήταν λόγοι πρακτικοί που σχετίζονται με την ευκολία αλλαγής της πάνας που φορούσαν τα παιδιά καθώς και την ευκολία αυτοεξυπηρέτησης όταν πλέον απαλλάσσονταν από αυτήν. Δεκτά σχόλια και επεξηγήσεις. Όπως βέβαια και παρόμοιες φωτογραφίες για να αυξήσουμε το δείγμα.

kkyrou_foustania001

Ο Κλείτος Κύρου (γενν. 1921) στην αγκαλιά του πατέρα του, Θεσσαλονίκη, 1922 ή 1923

kp_001

Ο Κώστας Παπαγεωργίου (γενν. 1924), Εμπόριο Πτολεμαΐδας, 1925

fk001

Ο Φαίδων Κοζύρης (γενν. 1932) στην αγκαλιά της μαμάς του, Θεσσαλονίκη, 1932

tl_002_cut

tl_003

Ο Τάκης Λουκίδης (γενν. 1947), Νέα Ιωνία Βόλου, 1948

kamou_c

Ο Γιώργος Κάμος (γενν. 1951), Καρπερή Σερρών, 1952 ή 1953

kk_3 001_cut

Ο Κωστής Κουμαρίδης (γενν. 1953), Παλαιοχώρι Καβάλας, 1954 ή 1955

Θερμές ευχαριστίες στον Κωστή Κουμαρίδη, τον Τάκη Λουκίδη, τη Μαρία και τον Κοσμά Παπαγεωργίου και την Ναταλί Κάμου  για το υλικό και την έκθεση.

Γιώργος Κουμαρίδης

 

 

 

 

Φίλοι δι’ αλληλογραφίας

Φίλοι δι’ αλληλογραφίας

Ο Φαίδων Κοζύρης (1932-2010) υπήρξε διαπρεπής ακαδημαϊκός νομικός με σταδιοδρομία στις ΗΠΑ και στην Ελλάδα. Το αρχείο του, ευγενική δωρεά της συζύγου του, Λίτσας, την οποία ευχαριστούμε θερμά για την έμπρακτη και διαρκή της υποστήριξη, περιέχει πλήθος τεκμηρίων σχετικά με την πλούσια σταδιοδρομία του και την προσωπική του ζωή, η οποία μοιράστηκε μεταξύ των ΗΠΑ και της Ελλάδας. 

koz_pho006

Ο Φ. Κοζύρης με τον Δ. Βακαλέρη στην κορυφή του Empire State Building τις πρώτες ημέρες μετά την άφιξη τους στις ΗΠΑ, 20.7.1954

Μία προσθήκη υλικού που έγινε μετά την ταξινόμηση και την περιγραφή του αρχείου απαρτιζόταν αποκλειστικά από φακέλους αλληλογραφίας που περιείχαν διπλωμένες επιστολές. Τους ανοίξαμε πριν από λίγο καιρό.

Πρόκειται για γράμματα που απαντούσαν σε μια αγγελία που είχε βάλει ο Φ. Κοζύρης στις αρχές της άνοιξης του 1955 στο γνωστό περιοδικό της εποχής Θησαυρός (δυστυχώς δεν καταφέραμε να εντοπίσουμε το τεύχος). Ο Φ. Κοζύρης, που είχε μεταβεί στο Σικάγο των ΗΠΑ τον προηγούμενο χρόνο για μεταπτυχιακές σπουδές, ζητούσε αλληλογραφία με Ελληνίδες, κατοίκους Αθήνας και Θεσσαλονίκης και ηλικίας όχι μεγαλύτερης από τη δική του (ήταν τότε 23 χρονών).

koz_pho003

Γιατί όμως να ενδιαφέρει το blog μία τέτοια αλληλογραφία; Απλά διότι η φιλία δι’ αλληλογραφίας ήταν για πάρα πολλά χρόνια μια ευρέως διαδεδομένη πρακτική επικοινωνίας. Κάτι καθημερινό μέσω του οποίου οι άνθρωποι, κυρίως οι νέοι και οι νέες, ενημερώνονταν, μάθαιναν γλώσσες, επικοινωνούσαν και έχτιζαν σχέσεις. Και γιατί τεκμήρια τέτοιου είδους μπορούν να βοηθήσουν την εξερεύνηση πτυχών της κοινωνικής ιστορίας και της ιστορίας των νοοτροπιών. Προφανώς σήμερα η πρακτική αυτή τείνει να εξαφανιστεί με τη διάδοση της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας και τη γιγάντωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Όχι, προφανώς και η φιλία δι’ αλληλογραφίας δεν ήταν το facebook της εποχής, όπως ίσως θα εμφανιζόταν σε ένα σημερινό πρόχειρο δημοσιογραφικό τίτλο. Το μέσο διαμορφώνει το μήνυμα. Και άλλωστε οι συνθήκες της Ελλάδας και του κόσμου το 1955 ήταν ολότελα διαφορετικές.

anasigrotisi_3

Φάκελος αλληλογραφίας με γραμματόσημα. Ανασυγκρότησις,

Ο Φ. Κοζύρης δεν δημοσιεύει στην αγγελία το πλήρες όνομα του. Υπογράφει σαν P. Kox, γράφει ότι είναι δικηγόρος και Ελληνοαμερικανός. Οι απαντήσεις που δέχθηκε μας φάνηκαν πολλές. Δέχθηκε 108 επιστολές. Οι περισσότερες ήταν όντως από τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα αλλά υπήρχαν και επιστολογράφοι από αλλά μέρη της Ελλάδας καθώς και από την Αίγυπτο, οι οποίες και διαμαρτύρονταν για αυτόν τον αποκλεισμό τους από την αγγελία. Περισσότερες οι μαθήτριες και οι φοιτήτριες και λιγότερες οι εργαζόμενες. Οι περισσότερες επιστολές έχουν γραφτεί με σωστή σύνταξη και ορθογραφία και ευανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα. Οι πιο πολλές ήταν σύντομες (1 ή 2 σελίδες) υπάρχουν όμως ορισμένες που φτάνουν τις 4 ή ακόμα και τις 6 σελίδες.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Μία ας πούμε τυπική απάντηση στην αγγελία του Κοζύρη είναι αυτή:

tipiki_1a

tipiki_1b

Ή αυτή:

tipiki_2

Οι κοπέλες αναρωτιούνται συχνά πως βρίσκουν το θάρρος να γράψουν σε έναν ξένο, φοβούνται μήπως φλυαρούν, περιγράφουν τον εαυτό τους και την οικογένειά τους, ζητάνε απάντηση και αγωνιούν μήπως το γράμμα τους πεταχτεί στον κάλαθο των αχρήστων. Πολλές αναρωτιούνται πως είναι οι ΗΠΑ και θέλουν να μάθουν περισσότερα για την χώρα ενώ ταυτόχρονα εικάζουν ότι ο Ελληνοαμερικανός θα θέλει να μαθαίνει νέα από την Ελλάδα. Αρκετές γράφουν ότι πάντα ήθελαν να αλληλογραφούν με κάποιον Έλληνα του εξωτερικού ενώ άλλες θέλγονται από το επάγγελμα του αγνώστου, επάγγελμα που συνεπάγεται υψηλό μορφωτικό επίπεδο.

logoi001

Η επιστολογράφος αριθμεί στη δεξιά σελίδα τους λόγους για τους οποίους γράφει στον άγνωστό της άνδρα.

Οι περισσότερες προφανώς και έχουν μια συστολή. Γράφει η Ματίνα Ι. από την Αθήνα «Όσο για τα αισθήματα μου, τα όνειρα μου, τις φιλοδοξίες μου και γενικά για τον εσωτερικό μου κόσμο πιστεύω να συμφωνήτε και εσείς ότι είναι πολύ νωρίς ακόμη για να σας μιλήσω». Αρκετές γράφουν ότι αν η επικοινωνία συνεχιστεί θα επιθυμούσαν ανταλλαγή φωτογραφιών. Είναι λίγες αυτές που στέλνουν φωτογραφία μαζί με την πρώτη επιστολή.

Αυτό που επαναλαμβάνεται συχνά όμως και που εξηγεί ίσως την διάδοση της φιλίας δι’ αλληλογραφίας είναι ένα αίσθημα μοναξιάς και απομόνωσης που φαίνεται ότι μοιράζονται αρκετές επιστολογράφοι. Σε μια Ελλάδα που τα ήθη είναι ακόμα πολύ αυστηρά και που οι ευκαιρίες επικοινωνίας με ανθρώπους του αντίθετου (ή και του ιδίου φύλου) για τα νεαρά κορίτσια μικρές, η επικοινωνία έστω και με αυτό τον μη άμεσο τρόπο είναι μια διέξοδος. Η οποία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα λόγω του τόπου κατοικίας του αγνώστου. Το όνειρο της μετανάστευσης υπάρχει άλλωστε σε αρκετές επιστολές και μέσω της αλληλογραφίας μπορεί να χτιστεί μία σχέση ή και, γιατί όχι, ένα δίκτυο.

monotonia001.jpg

monotonia002

monotonia_metana003.jpg

Στις παραπάνω επιστολές επαναλαμβάνεται το αίσθημα της μονοτονίας και της μοναξιάς, σχεδόν πανομοιότυπα. Στην τελευταία υπάρχει ταυτόχρονα και ο πόθος της μετανάστευσης στις ΗΠΑ.

Υπάρχει βέβαια ακόμα το όνειρο του έρωτα ή του γάμου. Δεν εμφανίζεται συχνά ρητά. Ορισμένες κοπέλες όμως το θέτουν από την αρχή. Πολλές όμως είναι οι επιστολές που νιώθεις ότι έστω και υπόρρητα και εφόσον χτιζόταν μια σχέση δεν θα έβλεπαν αρνητικά ένα τέτοιο ενδεχόμενο.         

                                                                                  erotas_1

erotas_2

erotas_3

koz_gamos_1a

koz_gamos_1b

Ο έρως και ο γάμος

Ο Κοζύρης απάντησε σε λίγες από αυτές λακωνικά, στέλνοντας μια κάρτα. Στο αρχείο σώζονται λίγες ανταπαντήσεις και δεν μπορέσαμε να διαπιστώσουμε στην υπόλοιπη αλληλογραφία του αρχείου αν όντως δημιουργήθηκε κάποια μακροχρόνια φιλία.

Πολλοί θα μπορούσαν να παρατηρήσουν πολλά άλλα στη σειρά αυτών των επιστολών. Εμείς πέρα από τα προαναφερόμενα θα σημειώσουμε τη γλώσσα. Μία γλώσσα αρκετά διαφορετική. Με ολοκληρωμένες προτάσεις, μάλλον ξεχασμένους συνδυασμούς επιθέτων και ουσιαστικών («ευγενικά αισθήματα», «ηθικές αρχές», «η ωραία μας Αθήνα») και διακριτικότητα. Μακριά από εμάς η άκριτη νοσταλγία του παρελθόντος. Καθώς όμως ασχολούμαστε με αυτό το παρελθόν καθημερινά χαιρόμαστε αν μπορούμε να αναδείξουμε μικρές, μικρής ίσως σημασίας, ιστορίες.

Θερμές ευχαριστίες στη Λίτσα Κοζύρη για την άδεια δημοσίευσης και στη Μαρία Κοκολογιάννη για τη βοήθειά της.

Γιώργος Κουμαρίδης

pen_wh