Το παπί και η πίτσα.

Το παπί και η πίτσα.

Η σημερινή ανάρτηση ίσως ξενίσει πολλούς. Η ενασχόληση με κάτι το τόσο εφήμερο. Η σκέψη για αυτήν υπάρχει καιρό (με αφορμή την πανδημία) η ακρόαση όμως του παρακάτω τραγουδιού επέσπευσε τις διαδικασίες και μου θύμισε μια συλλογή τεκμηρίων που έχουμε στο ΕΛΙΑ στη Θεσσαλονίκη και που για καιρό δεν ήξερα τι να την κάνω.

Το delivery ή η παράδοση κατ’ οίκον (καθώς έχουν υπάρξει και έντονες γλωσσολογικές διαμάχες πάνω στο ζήτημα) υπάρχει στην Ελλάδα πολλά χρόνια. Αρχικά ως υπηρεσία του μπακάλη (να θυμηθούμε εδώ τον Ζήκο) προς τα καλά αστικά σπίτια. Από τα μέσα όμως της δεκαετίας του 1980 εικάζω (δεν εντόπισα κάποιο χρονολογημένο τεκμήριο οπότε αν κάποιος από τους αναγνώστες έχει γνώση ας μας φωτίσει) ως παράδοση μαγειρεμένου φαγητού στο σπίτι.

Η αλλαγή των καταναλωτικών προτύπων μαζί με μια σειρά αλλαγών στην ελληνική οικογένεια που ήρθαν τη δεκαετία του 1980 έφεραν στο προσκήνιο το φαστφουντάδικο και την πιτσαρία ως ένα χώρο αυτόνομης, βολικής, διαφορετικής εστίασης. Βόλτα της νεανικής παρέας ή οικογενειακή έξοδος. Μαζί όμως ή λίγο πιο μετά ήρθε και η παράδοση κατ’ οίκον. Νομίζω ότι αρχικά ξεκίνησε από τις πιτσαρίες και σταδιακά επεκτάθηκε και σε άλλους κλάδους της γρήγορης εστίασης: σουβλατζίδικα, κρεπερί και τοστάδικα, ψησταριές, ταβέρνες, εστιατόρια. Η διαδρομή γνωστή. Επιχείρηση συνοικιακή (υπήρξαν σταδιακά και μεγάλες αλυσίδες), φυλλάδια, φίλοι στο σπίτι, φυλλάδια, ευκολία για τη νοικοκυρά, φυλλάδια, παιδιά που δεν τρώνε, φυλλάδια, φοιτητές και φοιτήτριες, φυλλάδια, ποδόσφαιρο και ταινίες (στη δεκαετία του 1980 βίντεο), φυλλάδια.

Είμαστε μάλλον ακόμα στην αρχή. Το δεύτερο είναι από το 1986.
Μικρών διαστάσεων, χωρίς εικόνες με σχετικά περιορισμένες επιλογές.
Και βέβαια τονίζεται ότι έρχεται σπίτι χωρίς επιβάρυνση.
Έχουν αρχίσει και οι προσφορές.
Εδώ το μέγεθος περιορίζεται. Μία κάρτα. Πλαστικοποιημένη όμως, με χρήσιμα τηλέφωνα στην πίσω όψη της.
Οι χορτοφάγοι ενσωματώνονται στον κατάλογο.
Οι τίτλοι είναι στα ιταλικά (με κάποιες εξαιρέσεις). Οι επιλογές σαφώς περισσότερες και ο ιταλικός χαρακτήρας υπερτονίζεται. Σημειώνω την πρωτοτυπία στην εκτύπωση: ειδικό σχήμα για να κρεμιέται το φυλλάδιο στην πόρτα.
Πολλά χρώματα και άλλο σχήμα. Και πλέον η προσφορά 2+1.

Νέοι παίχτες. Για όλα τα γούστα.
Πιο εκλεπτυσμένο, με πολλές επιλογές και χρήση του παρελθόντος. Το συγκεκριμένο είναι τετράπτυχο μεγάλων διαστάσεων.

Κάποια στιγμή εμφανίστηκε και η δίαιτα κατ΄οίκον.
Εδώ οι επιλογές αυξάνονται ενώ ενσωματώνεται και η στάση στο περίπτερο (με κάποιο κόστος βέβαια).

Ενώ εμφανίζονται και οι πρώτες εταιρείες ταχυμεταφορών.

Και βέβαια παπί, παπάκι, μηχανάκι, σκουτεράκι.

Ένας μεγάλος κύκλος οικονομίας με ενδιάμεσο τον δίτροχο εργαζόμενο. Το «παιδί». Τον ντελιβερά. Τον διανομέα. Μια δουλειά εκτεθειμένη σε σωρό δυσκολίες και κινδύνους, υποτιμημένη, συχνά χωρίς ένσημα και εξοπλισμό, και κακοπληρωμένη. Μια δουλειά όμως προσβάσιμη που μαζί ίσως με τα φιλοδωρήματα δίνει ένα εισόδημα. Μια δουλειά για κάποιους ευκαιριακή, για άλλους ένας τρόπος συμπληρωματικού εισοδήματος και για κάποιους άλλους κύρια εργασία. Ο επαγγελματίας διανομέας. Που μετά από πολλά χρόνια κατάφερε να οργανωθεί και να διεκδικήσει μέσω αγώνων και σωματείων.

Που μετά από πολλά χρόνια έγινε πιο αναγκαίος καθώς όλα και όχι μόνο το φαγητό (καφέδες, τσιγάρα, ψιλικά, εμπορεύματα) πλέον παραδίδονται στο σπίτι. Και που πλέον δεν δουλεύει συχνά για ένα μαγαζί αλλά για μια επιχείρηση που προσφέρει μέσω μιας ψηφιακής πλατφόρμας φαγητό αλλά και μια πληθώρα άλλων προϊόντων από εκατοντάδες μαγαζιά διασκορπισμένα μέσα στις πόλεις μας.

Η σύνδεση με την εποχή αυτονόητη. Οικονομία, εργασία, κοινωνία, τεκμήρια. Μόνο που τα τελευταία χάνουν σταδιακά την υλική τους υπόσταση. Η παραγγελία πλέον γίνεται με ψηφιακά μέσα και οι είσοδοι των πολυκατοικιών χάνουν σιγά-σιγά το χαρτομάνι τους.

Γιώργος Κουμαρίδης

Υ.Γ. Ευχαριστίες στον Α. Καραθανάση για τη δωρεά. Στον Κωνσταντίνο Ιωάννου για το μοίρασμα των εφηβικών αναμνήσεων και για έναν αγώνα. Στην Δήμητρα Κόφτη και τον Δημήτρη Χαριτάτο για την πλάκα και το υλικό. Βοηθητικό στάθηκε το: Παναγής Παναγιωτόπουλος, «Πίτσα» στο Βασίλης Βαμβακάς, Παναγής Παναγιωτόπουλος (επιστημονική επιμέλεια), Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80. Κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό, Επίκεντρο, 2η έκδ. , Θεσσαλονίκη 2014, σσ. 459-461.

Η γέννηση ενός εξωφύλλου

Η γέννηση ενός εξωφύλλου

Το αρχείο του Κάρολου Τσίζεκ (1922-2013) ταξινομείται εδώ και καιρό. Ήταν ένα «δύσκολο» αρχείο. Ένας τεράστιος όγκος τεκμηρίων με έντονα ετερόκλιτο χαρακτήρα και παντελή απουσία αρχικής τάξης. Βρισκόμαστε πλέον κοντά στην ολοκλήρωση της ταξινόμησης που άρχισε η Μαργαρίτα Καλαφάτη και συνέχισε ο γράφων. Είμαστε πολύ χαρούμενοι για αυτό.

Το αρχείο που ο ίδιος ο Kάρολος Τσίζεκ άφησε στο ΕΛΙΑ περιέχει τεκμήρια για το πολυεπίπεδο έργο και τη ζωή του. Ζωγράφος, γραφίστας, μεταφραστής, ποιητής, συγγραφέας, Τεκμήρια που όμως σχετίζονται άμεσα με τη Θεσσαλονίκη και την καλλιτεχνική της ζωή. Και μέσα σε αυτά, προεξέχοντα, τα τεκμήρια που σχετίζονται με την μακροβιότερη και σπουδαιότερη ίσως συνεργασία του Κάρολου Τσίζεκ. Αυτή με το περιοδικό και τις εκδόσεις της Διαγωνίου. Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος πέθανε πλήρης ημερών πρόσφατα. Ο εκδότης της Διαγωνίου ακολούθησε μετά από χρόνια τους δύο κύριους συνεργάτες της Διαγωνίου, τον Κ. Τσίζεκ και τον τυπογράφο Νίκο Νικολαΐδη.

Ο Κ. Τσίζεκ με τον Ν. Χριστιανόπουλο στην Σκύρο

Εμείς ας χρησιμοποιήσουμε αυτό το βήμα για να δούμε όχι το τέλος αλλά την αρχή αυτού του αβέβαιου τότε και τολμηρού μάλλον εγχειρήματος. Και θα το δούμε από μια πτυχή του η οποία μάλλον δεν χρειάζεται πολλά λόγια. Στο αρχείο διασώζονται διάφορα προσχέδια του Τσίζεκ για πολλά από τα εξώφυλλα που έκανε. Εδώ θα μοιραστούμε μαζί σας προσχέδια και δοκιμές για το πρώτο τεύχος της Διαγωνίου που κυκλοφόρησε το 1958.

Πάνω σε χαρτί από πακέτο τσιγάρων μαζί με δίκυκλα.
Πάλι σε πακέτο τσιγάρων. Σε προοπτική για να φαίνεται και η ράχη.
Εδώ σε μικρά χαρτόνια, διαστάσης περίπου 2×3,5 εκατοστών

Το τελικό εξώφυλλο.

Στα παραπάνω βλέπει κανείς αρκετά από τα χαρακτηριστικά του γραφίστα Τσίζεκ. Η χρήση της γεωμετρίας, η εμμονή στη λεπτομέρεια, οι πολλαπλές δοκιμές, η τεχνική του κολάζ. Στοιχεία που εντοπίζει κανείς σε πολλά από τα προσχέδια εξωφύλλων που βρέθηκαν στο αρχείο. Το εργαστήρι του καλλιτέχνη. Θα επανέλθουμε με νέα ανάρτηση για το πλούσιο αυτό αρχείο.

Καλό φθινόπωρο

Γιώργος Κουμαρίδης

Μια παρέα

Μια παρέα

Το 1944 κυκλοφορεί στη Θεσσαλονίκη το νεανικό περιοδικό Ξεκίνημα από τον Εκπολιτιστικό Όμιλο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης που ήταν ουσιαστικά δημιούργημα της ΕΠΟΝ. Το περιοδικό, βασικοί συνεργάτες του οποίου υπήρξαν οι Μανόλης Αναγνωστάκης, Κλείτος Κύρου, Θανάσης Φωτιάδης και Πάνος Θασίτης, κατάφερε να συγκεντρώσει στις σελίδες του σημαντικές λογοτεχνικές και κριτικές συνεργασίες.

1944_xekinima_003

1944_xekinima_004

Συνέχεια κατά κάποιον τρόπο του Ξεκινήματος ήταν το περιοδικό Φοιτητής, το οποίο κυκλοφόρησε πάλι στη Θεσσαλονίκη σε τέσσερα τεύχη την άνοιξη του 1945. Στο περιοδικό αυτό (τχ. 2, 7.4.1945) δημοσιεύθηκαν φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου από την εκδήλωση της 25.3.1943 που οργάνωσε η ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια της οποίας φοιτητές με επικεφαλής τον φοιτητή νομικής  Άνθιμο Χατζηανθίμου (γνωστός ως ποιητής με το όνομα Άνθος Φιλητάς) κατέθεσαν στεφάνι στο άγαλμα του Ναυάρχου Βότση και στη συνέχεια έκαναν πορεία στους δρόμους της Θεσσαλονίκης.

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (1)

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (5)

Δύο φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου συνόδευαν το παραπάνω άρθρο με τίτλο  «Αποδιοπομπαίοι». Το άρθρο αναφερόταν στη δίωξη του καθηγητή Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Χαράλαμπου Θεοδωρίδη και στην απαγόρευση συμμετοχής του φοιτητή Άνθιμου Χατζηανθίμου στην παρέλαση της 25ης Μαρτίου 1945.

kk_116_400_006

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου καταθέτει στεφάνι εκ μέρους της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο άγαλμα του Βότση, 25.3.1943.

kk_116_400_005

kk_116_400_001

kk_116_400_004

Ο Χαράλαμπος Θεοδωρίδης μαζί με την κόρη του κρατούν την ελληνική σημαία στο μπαλκόνι του σπιτιού τους στη συμβολή των οδών Αλεξάνδρου Σβώλου και Ιπποδρομίου.  Ο Θεοδωρίδης στη συνέχεια πέταξε τη σημαία στο συγκεντρωμένο πλήθος το οποίο αφού τραγούδησε τον εθνικό ύμνο δέχθηκε την επίθεση των Γερμανών.

Οι φίλοι μας μάλλον θα αναγνωρίσουν τις παραπάνω φωτογραφίες. Γιατί όμως ασχολούμαστε ξανά με αυτές; Απλά γιατί τα τεκμήρια δεν μας αφήνουν να τις αφήσουμε. Η παρέα της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και η παρέα του περιοδικού Ξεκινήματος επανέρχεται στα αρχεία μας. Σαν να μας ζητά να την μνημονεύουμε. Αιτία στάθηκε η πρόσφατη σημαντική δωρεά του αρχείου του Πάνου Θασίτη από την κόρη του Λήδα Θασίτη και τον γαμπρό του Δημήτρη Αλεξάνδρου, τους οποίους και ευχαριστούμε θερμά. Το αρχείο έρχεται να προστεθεί στα αρχεία του Κλείτου Κύρου και του Θανάση Φωτιάδη που έχουμε τη χαρά να στεγάζουμε στα αρχειοστάσια μας. Από την παρέα λείπει ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Το αρχείο του Πάνου Θασίτη περιέχει σημαντικά τεκμήρια για το έργο και τη ζωή του σημαντικού ποιητή και κριτικού αλλά και τεκμήρια που σχετίζονται με αυτή την παρέα.  Δεν θα γράψουμε εδώ προφανώς την ιστορία της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Ξεκινήματος. Όμως θα δούμε ορισμένες στιγμές της.

23-με Γ. ΚΑΝΤΑΡΤΖΗ, ΠΛ. ΑΓ. ΣΟΦΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1942 23_cut

Ο Πάνος Θασίτης (δεξιά) με τον Γιώργο Καφταντζή στην πλατεία Αγίας Σοφίας, 1942.

25_ΠΑΡΕΛΑΣΗ ΕΠΟΝ, ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, 30-10-1944 25

Στην παρέλαση της ΕΠΟΝ για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Πρώτος από δεξιά ο Θανάσης Φωτιάδης. Ο Πάνος Θασίτης υποδεικνύεται με το βέλος, 30.10.1944

thasitis_ai_stratis_1948_001

Ο Πάνος Θασίτης εξόριστος στον Άη Στράτη, 1948

KK121-4_48

Ο Θανάσης Φωτιάδης πρώτος από δεξιά. Ο Κλείτος Κύρου στη μέση. Η φωτογραφία τραβηγμένη το 1942 ή το 1943.

Στο ίδιο τεύχος του Φοιτητή που δημοσιεύθηκαν οι φωτογραφίες του Κλείτου Κύρου δημοσιεύθηκε και το γνωστό ποίημα του Μανόλη Αναγνωστάκη «Χάρης 1944» που αναφέρεται στον Χάρη Τάλλαρο, φοιτητή της ιατρικής και αγωνιστή που σκοτώθηκε από ατύχημα το 1944. Ο Χάρης Τάλλαρος είναι γνωστός μέσω του ποιήματος και της μελοποίησης του από τον Μίκη Θεοδωράκη (για το τραγούδι με τη Μαρία Φαραντούρη εδώ) αλλά όπως συχνά συμβαίνει η μορφή του παραμένει εν πολλοίς άγνωστη.

1945_Φοιτητής, ο. Θεσ-κη αρ.2 1945-04-07 (6)

Η μόνη γνωστή σε εμάς φωτογραφία του Χάρη Τάλλαρου είναι η παρακάτω που δημοσίευσε ο Γιώργος Καφταντζής στο βιβλίο του Το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης στον καιρό της Κατοχής, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998.

kaftanztzis_xaris001

Ο ίδιος ο Αναγνωστάκης βέβαια έχει από καιρό δείξει μια φωτογραφία με τον Χάρη στην  εκπομπή Παρασκήνιο (συγκεκριμένα από το 20:00 έως το 21:00). Θυμηθήκαμε ότι είχαμε δει τη φωτογραφία και την αναζητήσαμε στο αρχείο του Κλείτου Κύρου.

1944_kk_anagnostakis_tallaros_cut

Ο Χάρης είναι μάλλον ο πρώτος από δεξιά (ανεβασμένος πάνω στο τραπέζι) και ο Αναγνωστάκης ο πρώτος από αριστερά. Δίπλα στον Αναγνωστάκη κάθεται ο Δημήτρης  (Τάκης) Αλεξανδρίδης, σχέδια του οποίου κοσμούν την ποιητική συλλογή του Αναγνωστάκη Εποχές (1945). Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη την περίοδο της Κατοχής, χωρίς να έχουμε όμως ακριβή χρονολογία. Η παρέα φαίνεται να είναι κάπου στην εξοχή και είναι πιθανό ο φωτογράφος να είναι ο Κλείτος Κύρου.

Επανερχόμαστε όμως στα ευρήματα του αρχείου Θασίτη. Ανάμεσα σε άλλα ένα ολόκληρος φάκελος με την ένδειξη Άνθιμος Χατζηανθίμου που περιείχε φωτογραφίες και άλλα τεκμήρια του ποιητή και αγωνιστή. Ο Α. Χατζηανθίμου μετά τη δράση του στη Θεσσαλονίκη στη διάρκεια της Κατοχής, κυνηγημένος από τους Γερμανούς, έφυγε στο βουνό με το όνομα Γιάννης Μακεδόνας. Ο Εμφύλιος Πόλεμος τον βρήκε Πολιτικό Επίτροπο Ταξιαρχίας του ΔΣΕ. Μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου βρέθηκε στην Τασκένδη από όπου επαναπατρίστηκε στη Θεσσαλονίκη το 1976.

thasitis_xatzianthimou005

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου (πρώτος από δεξιά) με τους ποιητές Χρήστο Μπράβο (στη μέση) και Έκτορα Κακναβάτο. Ευχαριστώ θερμά τον Κωστή Λιόντη για την ταυτοποίηση του Μπράβου.

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου 40 χρόνια μετά την πρώτη κατάθεση στεφάνου και λίγο μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης καταθέτει ξανά στεφάνι στο άγαλμα του Βότση.

thasitis_xatzianthimou004

Ο Άνθιμος Χατζηανθίμου καταθέτει στεφάνι (δεν ξέρουμε με ποια αφορμή) εκ μέρους της ΕΠΟΝ στο άγαλμα του Βότση. Δεν έχουμε χρονολογία αλλά από το πλακάτ που φαίνεται πίσω δεξιά και γράφει 40 ΕΠΟΝ, μπορούμε να εικάσουμε ότι η φωτογραφία είναι του 1983.

Η παρέα βέβαια έσμιγε σε δημόσιες εκδηλώσεις όταν τα χρόνια πέρασαν.

KK59

Συγκέντρωση της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1982. Αναγνωρίζουμε από δεξιά τον Κλείτο Κύρου, τον Γιώργο Καφταντζή (ο μόνος χωρίς γραβάτα) και τον Λεωνίδα Ζησιάδη (με το μουστάκι).

Και σε ιδιωτικές.

KK59_021

Λαϊλιάς Σερρών, 1983. Από δεξιά Πάνος Θασίτης, Ηλίας Γαργάλας (μέλος της ομάδας του Ξεκινήματος, γνωστός με το ψευδώνυμο Θρακιώτης, δικηγόρησε για χρόνια στην Ξάνθη), Γιώργος Καφταντζής, Κλείτος Κύρου

Και ξανά.

kk_60_003

Η παρέα του Ξεκινήματος και της ΕΠΟΝ ανταμώνει ξανά το 1995 στη Θεσσαλονίκη, σε ταβέρνα στην περιοχή της Κρήνης. Από αριστερά: Κλείτος Κύρου, Μανόλης Αναγνωστάκης, Νόρα Αναγνωστάκη, Άνθιμος Χατζηανθίμου, Πάνος Θασίτης.

 

kk_60_002

Από αριστερά Ηλίας Γαργάλας, Πάνος Θασίτης, Νόρα Αναγνωστάκη, Κλείτος Κύρου.

 

Γιώργος Κουμαρίδης